Веткаўскі музей стараабрадніцтва і беларускіх традыцый ім. Ф.Р. Шклярава. Ветка, Беларусь

  • Абрады

    Свята летняга сонцавароту, вядомае ўсёй Еўропе, у нас называецца Купалле. Гэта начны абрад, ён захаваўся ў розных варыянтах. Спявалі песні, дзяўчаты пускалі па вадзе вянкі са свечкамі, моладзь танчыла, палілі вогнішча і скакалі праз агонь

  • Уздоўж ракі

    Многія веткаўчане звязалі сваё жыццё з рачным флотам: хтосьці быў капітанам парахода, хтосьці членам каманды, хтосьці будаваў рачныя судна, хтосьці сплаўляў плыты

  • Майстар квітнеючых вокан

    Упрыгожваліся перш за ўсё вокны. Акрамя гэтага, разьба размяшчалася на вуглах і карнізах пабудоў, на масіўных уязных варотах, ператвараючы дом і падворак у суцэльны дэкаратыўны ансамбль

  • Кузня

    У Ветцы, што славілася сваімі верфямі здаўна шанаваліся майстры-якарнікі, самымі вядомымі былі Кавалёвы, якія забяспечвалі якарамі не толькі рачны, але і марскі рыбацкі флот

  • Гісторыя горада

    Ветка заснавана рускімі перасяленцамі ў 1683 г. Доўгі час была духоўным і культурным цэнтрам усяго стараабрадніцтва, застаючыся сімвалам волі і натхнення для шмат якіх «адзінаверцаў» на тэрыторыі Расіі

  • Гандаль

    Шкляныя слоікі для гарбаты, скрынкі ад цукерак — упакоўка рэдка захоўваецца. Паводле расповедаў старажыл, у Ветцы была тысяча гандлёвых крам. Пад час жа кірмашоў з навакольных вёсак прыязджалі ў 2-3 гадзіны ночы, каб заняць месца бліжэй да цэнтра

  • Мы так даўно тут жывем...

    Найстаражытнейшыя знаходкі, што сведчаць аб знаходжанні першабытнага чалавека на Веткаўшчыне, адносяцца да эпохі палеаліту і датуюцца 100-40 тыс. г. да н. э.

  • Веткаўскі іканапіс

    Веткаўская ікона паслядоўна ўвабрала рысы рэнесансу, барока, ракако, класіцызму, мадэрну, а таксама дасягненні іншых відаў беларускага выяўленчага мастацтва

  • Партрэт

    Музей у Ветцы быў заснаваны дзякуючы ініцыятыве Фёдара Рыгоравіча Шклярава, карэннага веткаўчаніна. Так выглядала майстэрня калекцыянера ў 70-я гг. XX ст., а некаторыя прадметы з яе і зараз знаходзяцца ў фондах музея

  • Майстэрня златакаваля

    Раслінны ўзор на адзенні святых то рупліва «тчэцца» чаканамі, гравіруецца і «чарніцца», узнаўляючы старажытную парчу, то абгортваецца жывымі веткамі з кветкамі

  • Майстэрня іканапісца

    Дошка пакрывалася грунтам-«ляўкасам». Выкарыстоўвалі асятровы клей, мел, алебастр. Пігметы расціраліся і размешваліся з жаўтком яйка, часночным «зеллем» (сокам) — у лыжках або ракавінах

  • Кніжная культура

    Унікальнасць кніжнай культуры Веткі ў тым, што яна захавала старажытныя традыцыі кніжнага мастацтва. Тут працягвалі ствараць рукапісы ў 20-я — 30-я гг. XX ст.

  • Райскі сад

    Матыў райскага саду стаў галоўным вобразным момантам, які аб»яднаў старажытную сімволіку іконы з натуралізмам арнаменту барока. Майстэрства рэзання пазалочаных кіётаў-«садоў» на Ветцы перадавалася ад бацькі да сына

  • Тканы космас

    Калекцыя ўзорнага ткацтва і вышыўкі музея ўнікальная. Гэты «генны фонд» нашай культуры абяцае даць у будучыні нацыянальны па значэнні «банк дадзеных» архаічных знакаў і тэхнік беларускага ткацтва

  • Чайная

    Ад малюсенькага паходнага самавара да вялізнага раскошнага ў выглядзе вазы. Ніводная стараабрадніцкая сям'я не абыходзілася без самавара

Геннадий И. Лопатин

Поселок Амельное был основан в начале ХХ века как хутор и территориально прилегал к деревне Старое Закружье, которая, по письменным источникам, известна сначала ХІХ века.[1] В 1992  в итоге катастрофы на ЧАЭС и радиационного загрязнения жители обоих населенных пунктов в числе 58 деревень ипоселковВетковского района Гомельской областибыли отселены на постоянное место жительства в другие города и районы. Работа по сбору и фиксации памятников традиционной культуры регионаначалась сотрудниками  Ветковского музея народного творчества в конце 1970-х — начале1980-х гг. Не прервалась она и после отселения деревень, поскольку сотрудники музея сохраняют самые тесные отношения с переселенцами, которые живут в Ветке. 

Основной нашей информанткой по традиционной культуре Амельного является его уроженка Варвара Александровна Грецкая, 1925 г. р. В 1992 году в связи  с отселением поселка переехала в Ветку. За период с 2005 по начало 2010гг. автором данной публикации было зафиксировано от нее более ста текстов. Это песни календарного и семейно-бытового циклов, лирические, детские, сиротские песни, заговоры и описания обрядов и обычаев, былички, легенды, приметы, поверья.[2]  Безусловно, учитывая отношения, которые сложились между нами, мы время от времени возвращаемся к нашим прежним разговорам, что позволило записать некоторые тексты в различных вариантах.

Большая часть того, о чем рассказывает  Варвара Александровна, былаперенятанашей информанткой от своей бабушки по отцовской линии Алены Максимовны Грецкой (в девичестве — Пикулиной, 1859 — 1953), матери   Пелагеи Петровны Грецкой (1903 — 1950) и других людей старшего возраста: “Старыя людзі гаворяць, і мы знаім. Ета ішчэ справеку веку гаворяць”, что определяет ее как хранительницу и ретранслятора коллективного опыта своего поселка.  В последней роли она выступает,в первую очередь,по отношению к своему сыну, который иногда своими уточнениями и воспоминаниями поддерживает наши с Варварой Александровной разговоры. И, безусловно, носителямиамеленской традиции,правда,пока большей частью пассивными, являются ее внуки. В свою очередь, ссылаясь в своих рассказах на свою бабушку, Варвара Александровна вспоминает, что та также ссылалась всвоих рассказах на “бабу” и “прабабу”:

 “К каждаму празніку песьні былі. Баба знала. Я гаварю: “Баба, аткуда ты знаіш?” Яна гаворя: “А люльку калыхала, дзяцей у маткі… (калі ж пабагату дзяцей была, ета ціпер адзін, два і ўсё, а тады ж да дзісяці, а то і болей)… дак — люльку калышу, — гаворя…. (Баба ў яе была старынькая, дак усё учыла бабу пець песьні). Гаворя: “Баба пяе, і я слухаю і запамінаю”. Так как я. А, вот, Туся наша…ці баба пряпяе: “Туся, садзісь песенку будзім пець”. — “Нада мне твае песьні!” А я, вот…хто на што…я прэдана песьні”.

Вот на этой преданности отдельных носителей и держится традиция. Нетрудно подсчитать, с одной оговоркой: на примере одной семьи, что даже в обозримые нами времена данная традиция существует уже для семи поколений жителей Амельного. Я сознательно выделяю отдельных носителей, поскольку, как показывают мои разговоры с Варварой Александровной Грецкой, любовь к народной песне было явлением далеко не массовым, как например:

“…там, суседкі прыходзілі, дзве сястры, як  ідуць у пасёлак, куловарат[3] войдуць, і пяюць песню “Рассыпала ряшочкі на лядочку…” Тут дачка яе жыве Вольга, я папытала: “Вольга, як-та твая матка пела  “Рассыпала ряшочкі на лядочку..?” Яна гаворя: “Я ж трохі маладжей  за цябе. Чула, што пелі. А мне етыя песні, што былі, што ё, што німа”.

И эта проблема, на взгляд моей собеседницы,остается актуальной и для нашего времени.

“Сколькі яны пацеряны етыя песьні ішчэ. Ну, няўздуманыя…— говорит Варвара Александровна, —І другія стары ё, ня прыдзя ж ён цябе…ну, я б пашла, сказала: “Ё тут Ісакавіч?” — “А нашто ён табе?” — “Песьні спяю”. Мяне б там абсмяялі і сказалі: “Глянь! Прышла нейкая дура песьні пець, як у шчодры ў музей!” Скажы: “Сказалі б?” — “Не. Мяне там знаюць. Пазвалі б. Сказалі б “Баба з песьнямі прышла”. — “Дак ета, я як цябе знаю, а ты мяне знаіш. А, як такая баба прыдзя: “Я прышла песен”. Ты б сказаў: “Бабушка, спасіба, ну, німа ўрэмя”. Сказаў бы?” — “Не. Калі з песьнямі, не сказаў бы”. І, вот, папаміралі людзі, папаміралі людзі…зналі песен”.

Талант ее матери еще в раннем детстве был замечен первым человеком в тогдашнем Амельном —  местным помещиком.

“Быў пан, я ж ня знаю, а мая матка служыла, шэсць гадоў ёй было, дак яна яго дзяцей вадзіла, песьні пела ім”.

В дальнейшем природный талант матери был почти профессионально обработан пением “на клірусе”. Об этом она рассказывала своей маленькой дочке:

 “Мы хадзілі пець на крылус. І нас вучылі там. І мы пелі так, як і нада. Запісывалі, што пець”.

А в семьемать и вместе сбабушкой учила дочку на личном примере. Как вспоминает Варвара Александровна: 

“Матка ўсё казала: “Не так глоткі разяўляюць! — на мяне, — як ты, глотку разявіш, сама сябе пяеш! Ступай глатастая! — на мяне, — во, мы будзім пець, і ты пей!” Я ж куды папала вяду.У міне не туды выходзя, дак баба і кажа: “Богу ня ўгодна будіш”.

Это были первые уроки школы амеленской традиции, которая в высшей степени отличается от других деревень, что определяется и самой Варварой Александровной: 

“Амяленская песьня… Дзеўкі пяюць. Як бабы, так і дзеўкі. Тыя песьні. Не саўпадаюць песьні, што ў Закружжы пяюць і ў Пацёсах[4]. Мы кажды знаім сваі песьні”.

Заметим, что об этом моя собеседница говорит не только от своего имени, но и от имени своих односельчан. “Не “я знаю”, а “мы знаім”. За этой школой стоит песенная культура Амельного:

“Калісь бабы будуць сядзець, там, адна заводзіла, Амерыканчыха, на голас, а яны гаворяць: “Варычка, хадзі-ка сюды!” Будзім дзеўкі адзельна сядзець. Мяне падзываюць, я ім точна на голас пяю”.

И еще:

“Амерыканчыха, вот, на рабоці што-нібудзь дзелаіма, мы адзельна дзелаім, дак яна будзя гаварыць: “Хадзіця сюды, дзеўкі. Будзіма пець, і вы будзіця”. Тады чагось не гаварылі пра ўсякая,вот толькі адны песьні. Як садзяцца аддыхаць і песні пяюць. Амерыканчыха заводзіла. І мы з імі пяём. “Хадзіця вучыціся!” — звала. “Хадзіця, Вар, сюда! Бліжай садзіцесь і будзіма пець песні. І вы! Ніхай пяюць! Ніхай вучацца! Нічога ніхто не гаварыця!” Там баба адна: “Ішчэ будзіш! Ці ета твае дзеці! Ета чужыя!” — “Ніхай чужыя! — яна харошая была баба, — ніхай вучацца, — ато мы, — гаворя, — памрём, і ўсё наша ў магілу пойдзя. І не будуць пець. Мы падохнім і песьні нашы падохнуць. Давайця вучыцісь. І вы будзіця пець”. І мы ўжопелі. Я панавучывалася. І буду дома на агародзі, штоб я сядзела так, я абізацільна буду кудлычыць песьню, пакуль не навучусь”.

Следует сказать, что в такой же степени, как ей повезло с учителями, ее учителям повезло с ученицей:

“Другі чылавек, вот, пакажыш дзіцёнку, ён усё дзелая, а другі — ён не разбіраіцца. Ета у каго як, не знаю, як назваць, проста Богам дадзены…ці розум ці што. Вот, у нас дзеўка была, яна нікалі ня пела. Мы гаворым: “Параска, давай  вучыся пець”. Яна гаворя: “Я не магу пець”. Сядзіць і слухая ўсё”.

Вместе с первыми песнями, вместе с талантом ей было дано ощущение, что эти песни ее судьба:

“Матка ўсё казала: “Усю долю прапела. Во якая глотка!” Я гаварю: “Дак і вы ж пеяце! Я ж вашы і слухаю”.

І еще:

“Люблю і пяю іх. Што-небудзь дзелаю, буду бульбу чысціць і прапяю, ціхонька пяю. Раз тут адна ішла, ка мне зашла, а я сяджу і не чую. Штось я дзелала і песьню пела. “Ты ўсё пяеш? Ты і так долю прапела”. Я гаварю: “Маць іе такую долю! Ліш бы песьні ўмела”.

И в одном из наших разговоров с каким-то горьким юмором:

“Як памру я, дак у пеклі буду з чырцямі песьні свае пець. Я і там буду пець. А ты як пачуіш мой голас, дак скажыш: “Во, ета Аляксандраўна пея”.

Песенных людей в Амельном всегда уважали. В этом плане показателен рассказ Варвары Александровны об одной амеленской семье:

“Дзед быў. Яго звалі Гарявы Іван Ігнаціч. Іх Жаваранкі празвалі. Яны ўсі…у іх галасы былі звонкія-звонкія, вот, як жавараначкі пелі, дак яны сядзяць, летам выдуць, іхняя матка памёрла, а ён ажаніўся, у іх быў Іван, Ляксей, Максім, Параска і Гарпіна — пяціра, а бацьку ўбілі на вайне, не на етай вайне, а нейкая ішчэ была: ці з кітайцамі, ці фінлядская, а матка памёрла, дак іх пяць асталось, дак яны раслі сіратамы. Дак, яны выдуць увечары, сядуць і пяюць песьні калісяшнія. І, вот, як жаваранкі! Дзед Жаваранка падводзіў, што баба так не падвідзе, як ён падводзіў песьню. Калісь жа песні ўсі штоб падводзілі. Етыя басуюць…аж грыміць сяло. Іх узялі празвалі…”хто-та пяюць?”…так Ісакавы па-вулішняму звалі…”…”а ета — Ісакавы”…а тады гаворяць…хтось ужо сказаў: “Жавараначкі запелі”. Ну і, Жавараначкі…Майка, уродзі… Жаваранка і кажа: “Майка, ты наклаў нам імя”. А ён: “Вы ж етага і стоіця, што пеіцё, як жавараначкі”. Дак ўжо не сталі Ісакавы зваць, то: “Ісакавы, Ісакавы”, бацька Ісак быў, а тады ўжо ніхто не зваў, і дзеці ў дзядзькі Жаваранка параслі, “Жаўряняты” звалі. Матка: “Вон ўжо Жаўряняты ідуць к вам гуляць”.

Детей в Амельном не просто учили петь, их учили уважению к песне, учили, что у каждой песни свое время в пространстве года. Отсюда и сентенции моей собеседницы: “Песьня сама падбярэ голас. Песьня, якая ё, яна свой голас падбярэ. На адзін жа голас ня будзіш пець усі песні. Сама песня голас падбірая”.Ненавязчиво и постепенноучила Варвару Александровну ее бабушка чествовать песней тот или иной период года:

“Баба, які празнік, к тому і песьні зная. Напрымер, пра Маслінку ё песьня. Як Маслінка прышла, яна: “Мая ўнучка, прапей жа песьню пра Маслінку”. Я ўжо и прапяю: там, ці пра Пост. К каждаму празніку песьні былі”.

Отсюда  следующее, более жесткое:

“Баба казала: “Грэх! Няльзя пець жніўныя вясной”. А чаго не знаю. Я етага не магу сказаць. Для вясны ё песьні такія. На свадзьбе жніўных не пяюць, ні “во й лю лі” не пяюць, ні на свадзьбе, ні на хрэсьбінах ні пяюць. А такія песьні можна пець хоць і ў жніўны перыяд, і вясной. Каждай песні ё пара года. Вясной — пей веснавыя, маслінка падыходзя — пей “Маслінка-маслініца, добрая маладзіца…” Прайшла Маслінка — ужо пець ня будзіш. І каждай парэ года: і вясняныя, і жніўныя, і восеньскія, і калядныя, і масліныя. Пара года падыходзя — і песня”.

Возможно, здесь возникает представление и о глубинной связи между песней и временем года.  Проявляется это в понимании того, что за каждой порой года стоит своё Божество: Каляда, Маслинка, сама Весна, которым обязательно нужно отдать дань в виде песни или обряда. Показательны в этом плане события, которые произошли в теперь уже далеком от нас 1992 году, когда Амельное отселялось в связи с аварией на ЧАЭС. Две женщины, понятно, что одна из них моя собеседница, которые еще оставались на месте, провели обряд   “пахавання Стралы”. Как вспоминает об этом она сама:

“Два двары засталось. Я была да Ляксаніха. Яна прыходзя: “Сабірайся! Пашлі!” — “Куда?” — “Ушэсце! Давай пайдзём ка мне і пойдым”. Яна там пад край жыла. Ідом скрозь сяла. Туды пройдыма. І адтуль пройдыма. І шпыльку бярэ ці яна, ці я. Закапаім у зямлю. Удзвёх. А Валодзька, іе сын, дак ён і гаворя: “Дзве   бяспутных. Ну, куды вы пойдзіця? Удзвёх толькі”. А яна: “Мы пець умеім. І пойдым. Не тваё дзела!” І ўдзьвёх вадзілі. Дак Івонька ішоў і Ягор наш. Ідуць, а мы пяём.“Дак мы, — гаворя, — спужалісь. Няўжо людзі жывуць тута-ка? Пяюць жа”. Ягор і кажа: “Дзве дуры ідуць пяюць. Думалі, тут ужо ўсё сяло жыве”.

В своих  размышлениях о песнях она выступает как сторонница старой традиции, новые песни ее не впечатляют. Как говорит она сама:

“Усякія калісяшныя, а ціпер “гаў-гаў, гаў-гаў”, я не ўключаю радзіа. Я не люблю етых песень. А Пашуля, Пашка, ходзя ка мне, ціперашнія клыча песьні. Я гаварю: “Я іх не люблю”. А яна гаворя: “Я ўжостарынныя і ўспамінаць не хочу. Толькі люблю етыя”.

Иеще одно, достаточно примечательное, высказывание о современных песнях:

“Куміха ў нас была, мужык у яе, ён памёр ужо, пяюць у двох “Ваньку-ключніка”[5], дак ён гаворя: “Кіньця! Чужых песень ня пейця! Вам Бог не памажэ! Дурныя! Чужыя песьні схватываюць!” 

Безусловно,определяющее здесь:“Чужых песень ня пейця! Вам Бог не памажэ!”

Не удивительно, что при таком подходе к песне она отрицательно относится и к современным популярным эстрадным исполнителям:

”Два-тры стоўбікі канчаяць і зноў ета пачынаяць, канчаяць і зноў ета пачынаяць, канчаяць і зноў нанава паўтараяць. Канешна, ён не саб’ецца нішто. А тады ж длінныя былі, і па пяць стоўбікаў, длінныя песьні. А ўсю ж запомніць нада. А ціпер лёгка і добра, тры стоўбікі ці два. Ён выдзя гарлая, дак ета і дурак будзя пець такія. Я етых песень…ішчэ якую выбіру. Прычоску іхняю не люблю. Другія, прычоскі ў іх красівыя, а другая сядзіць, прачку выпусця, яе вецер калыша, у рот лезя, ёй ета харашо”.

“Я— як прывязаная к песьням етым”, — говорит Варвара Александровна и с чувством своей исключительности и избранностипересказывает один из разговоров с соседкой:

“Усякія песьні, любую, я на маціў знаю, яны ж не ўсі адзінакавыя на маціў. Адна сказала: “Я хоць знаю, но на маціў не завяду. Ета адарённыя людзі бываюць”.

Однако далеко не все относятся к  ее песням с пониманием. “Гаўно ўсякая сабірая…” Именно такими словами определила песни Варвары Александровны одна  из ее нынешних соседок, которая иногда присутствовала при наших разговорах. У нее, бывшей учительницы, которая себя считает очень культурной и образованной, возникло огромное желание, чтобы от нее тоже что-нибудь записали. И к одному із моих приходовк Варваре Александровне она подготовила несколько исписанных от руки тетрадных листочков, среди которых была и “Казачья колыбельная” М. Ю. Лермонтова. Понятно, что меня это не заинтересовало. Потом она высказалась Варваре Александровне:

“Чаго ён тое не ўзяў, што Лермантаў напісаў? Гаўно ўсякая сабірая. То ж вумны чылавек, вучоны, дак — ён усё адно к аднаму. А ета бабы старыя, калісь, хто там ужо выдумываў”.

Заметим, что подобные разговоры она навязывала Варваре Александровне не единожды и всякий раз пыталась подчеркнуть то, что старинные песни ничего не стоят, например:

“Твае песьні бярэ, мае не бярэ! Я б была на яго месці, твае песьні я б і не брала. У цябе і мацюкі ў тых песьнях”. Я гаварю: “Ё мацюк у песьні, я ж яго не выряжу. Прыходна. Хто-та прыляпіў. Можна выкінуць, можна замяніць…мне і так добря. Ё ў песьні, і я паю. Страмная яна — ніхай. Што старшыя пелі, то і мы. Усё ж ета бярэцца ад пакаленія. Ніхай тому будзя плоха, хто складаў: ці паеты, ці хто там ужо складаў. А наша дзела пець”.

Отсюда всего один шаг к осознанию своей, может быть, даже элитарности. На вопрос о невосприятии ее песен некоторыми людьми она ответила даже как-то по-философски:

“У каго які харакцер, хто васпрынімая, хто не васпрынімая. Ета, як Варвара мучаніца. Яна ішла па Божжай дарозі, а бацька не любіў. Ён ей лучшэ галаву адсёк: “На табе, галаву адсяку, штоб ты не верыла”. Усякія людзі!”

Но даже при таком остром чувстве самодостаточности Варвара Александровна искренне радуется чужой похвале, особенно, если при этом ее пение и песни сравнивают с песнями других деревень. Последнее для нее даже очень существенно. Очевидность этого возникает в следующих воспоминаниях:

“Мы калісь у Свяцкой[6] пелі песні, ета ж расіяні, дак адзін, там, сапожнік, Вахром, ён тухлі шыў да ўсё, нашы бабы сабралісь учатырох, пашлі тухлі заказываць, прышлі, яго маладзіца: “Хадзіця абедаць з намі!” Баршчу наліла, мы купілі дзве бутылкі віна, ішчэ прышлі маскалі, дак адзін маскаль кажа: “Я б вас дзень і ноч беларусоў слухаў!” А мы як заварганілі песьні!Да падводзіма! Да красіва! Ані ўсё завідывалі. Я гаварю: “А вашы бабы?” Арына, дваюрадная бацькава сястра, сядзіць,  гаворя: “Яны ж тут пець ня ўмеюць, маскаллё!” Я ў Паўла (сосед, переселенец из д. Борьба[7]) пытаю: “Пелі ў вас бабы песьні?” А ён гаворя: “А я і ня знаю, ці ўмеяць яны пець, ці пелі”. Я гаварю: “А якія яны песьні пелі?” — “А я знаю?”.  Я гаварю: “Ты ж хлопцам быў! З намы хлопцы нашы, каторыя з намы гулялі, мы пяём, і яны як ревануць басам, дак аж сяло тряшчыць!” И еще: “Я не чула, штоб папсуеўцы[8], бабы, пелі песьні. Ходзяць, нудзяцца так. А мы як запелі свае песні, дак там адзін дзед стаў гаварыць: “Дзевачкі, пейця. Я вам счас галён-бусел (буслы такія бываяць — трохлітровыя бутылкі такія былі — зваліся буслам) самагону прынясу. Пейця”.

С таким жевопросом: “Ты па другіх сёлах ходзіш. Якія там песьні пяюць?” — она часто обращается ико мне.

Моя собеседницапрекрасно понимает, что судьба песен зависит только от людей. “Мы памрём, і ўсё наша ў магілу пойдзя.Мы падохнім і песні нашы падохнуць”, — говорила ее старшая односельчанка баба Ляксаниха.  “Сколькі іх пагібла, етых старынных песен. Людзі паміраюць, і песьні паміраюць тыя. Я ж усі на свеці  не ўхваціла песні”, — говорит Варвара Александровна.  И это тема как-то сама по себе постоянно возникает в наших разговорах. Возникает по-разному: то с надеждой, то с боязнью за их дальнейшую судьбу:

“Із душы вынула — рассказала. Як памру, усе песьні з душы сашлі. Што я знала, то табе перадала”.

И еще:

“Другі прыдзя, як ты пойдзіш на пенсію, дак етыя усі песьні, што галавой мы з табой круціма і ўздумыім, дак будуць усі лятаць на мусарцы. Ты б, во, стаў на месці на другом, тэй работаў, а ты стаў, ты б тыя песьні павыкідаў, новыя б свае шукаў. Ты б сказаў: “На чорта мне! Ета не мае ўжо!” Пашоў бы новыя сабіраць па вуліцах, па сёлах. Старыя людзі павымруць, а етым хто будзя нуждацца?” — Ну, мы ж з вамі нуждаімся.— “Ну, дак, ета мы. А я памру, а ты на пенсію пойдзіш, а новы станя, павыкідая. Скажа: “Ета ўсё лам’ё”.

Сама жизнь подтверждает правоту ее слов. В одном из наших разговоров она вспомнила песню “Насцечка”. Вспомнила не весь текст, а буквально несколько строчек.[9] Но она обнадежила и себя, и меня тем, что эту песню знает ее старшая сестра Маша, с которой они встречались буквально накануне на похоронах Машиного мужа. Понятно, что они встретились не в тех условиях, когда можно петь песни. В этой семье вообще, если умер кто-то из близких, на протяжении сорока дней не поют песен. Но вышло так, что Маша умерла буквально через пару недель после смерти мужа. И сказанное Варварой Александровной несколько ранее “Людзі паміраюць, і песьні паміраюць тыя” обрело самое реальное и жестокое содержание: “Памерла Маша і “Насцечка” памерла”.

Возможно, в этих песнях есть какая-то магическая сила. И вместе с песнями человеку передается чувство ответственности за них. Передалось онои мне. Возникло и постоянно преследует чувство боязниза эти песни. Может быть, эта публикация в какой-то степени поможет сохранить хотя бы какую-то часть из того, что досталось мне от Варвары Александровны Грецкой.

Святки /Каляды

1.

Каляда ходзя толькі раз у год — адзін дзень. Калядуяць. Мы Майку гаворым: “Дзед! Дак, ета Каляда і заўтра будзя?” — “Не! Ты што? Каляда ходзя адзін дзень. Вот, яна вутрам падымаіцца і ідзець па пасёлках. У пасёлак ідзець, калядуя да вечара і можэ іціць да дзвянаццаці часоў. Дзвянаццаць часоў прабіла — Каляда дамоў укурыла! Ужо Каляды німа — дамоў ужо ўкурыла!” А дзе яна жыве? А я не пытала. Каляда — ета дзеўка? Ці ета — цётка? Маладзіца! Каляда-калядзіца, добрая маладзіца! Яна ўсім калядуя і пяе. І ішчэ нам дзед пеў песню, што яна шчодры раздавая. Яна етыя шчодры дзіцям раздавая. Вот, гаваряць: “Пост ужо падхіліў хвост!” Ужо на гуркі да на капусту сеў. А масленіца — яна піруя. Яна любя ўсё ўкусная. І Каляда любя ўсё ўкусная.

2.

Калісь хрясты, на Кряшчэнне, дак усё баба гаворя: “Дзеці, давайця хрясты”. Дак мы наперябой. Матка: “Падаждзіця, я вам падзялю. Ягорка, ты на вокнах пішы, на лутках, а ты на  дворяшных”. На мяне: “А ты на дзвярях”. Большанькая, дак на дзвірях. Я пытала ў бабы: “Баб, а для чаго-та?” Яна: “Кряшчэння. Ета, штоб сатана ў хату не прыходзіла”. А мы гаворым: “Баб, што ета за сатана?” — “Ну, чорт па-вашаму”. Чорт і сатана завуць.

3.

Наймалі калісь дзеўкі [кватэры]. А тады ўжо клуб здзелалі. А то па пуду бульбы і зярно колькісь. І наймаюць, напрымер, я, пускаюць, у каго бальшыя хаты. І, там, кажды дзень хадзі. Кудзелю панясуць, прялі, самапряхі, там гуртам і прялі, і хто вышывая, хто што дзелая. Хадзілі хлопцы туда. І хлопцы, хто што дзелая, хто лапці пляце, хто ў карты гуляяць. Маткі ідуць глядзець. І нас дзве, і мы ўжо ідом і сядзіма. Да дзе сядзіма? Усі сядзяць пажылыя, мы стаіма, а то на кортачках прысядзіш. І замужнія хадзілі? Яны не плацілі. Як іграяць, яны толькі хадзілі, па скрасеннях. А так дзеўкі з хлопцамі гуляяць. І калісь начавалі, з саломы маты былі, маты пасцеляць, і на маты дзярюгу якую, і спяць — і хлопцы, і дзеўкі. Я ўжо была замужам, дак клуб здзелалі.

4.

Прыходзім, гаворым: “Хазяйка, пець вам?” А яны гаворяць: “Пець! Пейця!” — “ А каму вам пець?” Тады ж па шэсцера дзяцей да па семера было, і па восем — усяк. Ані гаворяць: “Пейця малым. А бальшэя і так абайдуцца”. Дак, мы пачынём пець. Пряпяём песні, ані ўжо дадуць сала, хлеба.

5. 

 Хлопцу поют

Ой, рана-рана, куры папелі,

Святы вечар добрым людзям.

Раней за ўсіх Ванічка ўстаў,

Святы вечар добрым людзям.

Па двару хадзіў, званочкам званіў,

Святы вечар добрым людзям.

Званочкам званіў, усіх братоў будзіў,

Святы вечар добрым людзям.

— Уставайця, браткі, коней седлаці,

Святы вечар добрым людзям.

Коней седлаці, куну[10]сачыці, 

Святы вечар добрым людзям.

Куну сачыці, дзеўку сватаці,

Святы вечар добрым людзям.

А мы куначку не высачалі,

Святы вечар добрым людзям.

А мы дзевачку не высваталі,

Святы вечар добрым людзям. 

Куніца ўцякла, дзеўка не пашла,

Святы вечар добрым людзям.

Маладому Ваню гарбуз выкаціла.

Святы вечар добрым людзям.

А мы той арбуз да разабілі,

Святы вечар добрым людзям.

А другую дзевачку да высваталі,

Святы вечар добрым людзям.

Гадам малада, як роза, цвіла,

Святы вечар добрым людзям.

Па зямле бяжыць, аж зямля дрыжыць,

Святы вечар добрым людзям.

За ветрам бяжыць, як лебідзь ляціць,

Святы вечар добрым людзям.

На неба глядзіць, як сонца гарыць,

Святы вечар добрым людзям.

З хлопцам стаіць, зная гаварыць,

Святы вечар добрым людзям.

6.  

Дзеўцы

Ой, красна-красна ў лузе каліна,

Святы вечар добрым людзям.

Красней за ўсіх дзевачка ў мамкі,

Святы вечар добрым людзям.

Па двару хадзіла, увесь двор красіла,

Святы вечар добрым людзям.

У сені вышла, сені звінелі,

Святы вечар добрым людзям.

У хату вышла, баяре сядзяць,

Святы вечар добрым людзям.

Баяре сядзяць, у дзеўкі пытаяць,

Святы вечар добрым людзям.

- Ці ты папоўна, ці каралёўна?

Святы вечар добрым людзям.

- Я не папоўна, не каралёўна,

Святы вечар добрым людзям.

А я дзевачка, бацькава дачка,

Святы вечар добрым людзям.

Чорныя вочкі, як два вугалёчкі,

Святы вечар добрым людзям.

Красныя шчочкі, як два аганёчкі,

Святы вечар добрым людзям.

Белае ліцо, як лебедзя крыло,

Святы вечар добрым людзям.

Русая каса ніжэ пояса,

Святы вечар добрым людзям.

7.   

 Дзеўцы

Красна-красна ў лузе каліна,

Красней усяго Танечка ў мамкі.

Па двару ходзя, слёзы ана лье,

Да ўсё Бога прося: “Пажалей мяне!”

А мамка ідзе, дачку вядзе:

“Ты слёзы ня лі, а ідзі кудзелю прядзі!”

Кудзелю прядзе да ўсё слёзы лье,

Да просе ў мамкі, што парэнь ідзе.

А парэнь прыйшоў, галавой кіўнуў,

Галавой кіўнуў, ішчэ дзеўке маргнуў.

Дзеўка кудзелю кідая да за хлопцам збягая,

 А маці стаіць, слёзы пралівая:

“Куда ты пашла? Пасядзі дома”.

А дачка пайшла, начуя ў Яромы.

 8.

 Зайка па пясочку пятляя,

Шчадровыя песьні спявая

І зьвярькоў у шчодры збірая,

І іхнім дзеткам песні спявая.

Мядзьведзь даў гарьшчочык мядочку,

Ваўчок гарьшчок тваражочку,

Лісічка гарьшчочык гарячае кашкі,

Пагрэць зайку на гарьшчочку лапкі,

Белка вынясла аряшочкі,

Патачыць зайку зубочкі,

Сарока вынясла маркоўку,

А варона цэлаю ватоўку,

Дзятлік даў замочык

Замкнуць церамочык.

А сабачка нёс два вядзёркі,

Хацеў атабраць у зайкі шчадзёркі,

А зайка пад стажочык схаваўся,

Хазяін на сабачку ругаўся.

9.

— Верабейка чубаценькі,

Ці не бачыў ты гавядзенкі?-

- А я бачыў, а я бачыў, да й не дам,

А схаваю гавядзіну к Калядам.

А ў Каляды святы дзень, святы дзень,

Буду есці гавядзіну цэлы дзень.

 

Геннадий И. Лопатин

Поселок Амельное был основан в начале ХХ века как хутор и территориально прилегал к деревне Старое Закружье, которая, по письменным источникам, известна сначала ХІХ века.[1] В 1992  в итоге катастрофы на ЧАЭС и радиационного загрязнения жители обоих населенных пунктов в числе 58 деревень ипоселковВетковского района Гомельской областибыли отселены на постоянное место жительства в другие города и районы. Работа по сбору и фиксации памятников традиционной культуры регионаначалась сотрудниками  Ветковского музея народного творчества в конце 1970-х — начале1980-х гг. Не прервалась она и после отселения деревень, поскольку сотрудники музея сохраняют самые тесные отношения с переселенцами, которые живут в Ветке. 

Основной нашей информанткой по традиционной культуре Амельного является его уроженка Варвара Александровна Грецкая, 1925 г. р. В 1992 году в связи  с отселением поселка переехала в Ветку. За период с 2005 по начало 2010гг. автором данной публикации было зафиксировано от нее более ста текстов. Это песни календарного и семейно-бытового циклов, лирические, детские, сиротские песни, заговоры и описания обрядов и обычаев, былички, легенды, приметы, поверья.[2]  Безусловно, учитывая отношения, которые сложились между нами, мы время от времени возвращаемся к нашим прежним разговорам, что позволило записать некоторые тексты в различных вариантах.

Большая часть того, о чем рассказывает  Варвара Александровна, былаперенятанашей информанткой от своей бабушки по отцовской линии Алены Максимовны Грецкой (в девичестве — Пикулиной, 1859 — 1953), матери   Пелагеи Петровны Грецкой (1903 — 1950) и других людей старшего возраста: “Старыя людзі гаворяць, і мы знаім. Ета ішчэ справеку веку гаворяць”, что определяет ее как хранительницу и ретранслятора коллективного опыта своего поселка.  В последней роли она выступает,в первую очередь,по отношению к своему сыну, который иногда своими уточнениями и воспоминаниями поддерживает наши с Варварой Александровной разговоры. И, безусловно, носителямиамеленской традиции,правда,пока большей частью пассивными, являются ее внуки. В свою очередь, ссылаясь в своих рассказах на свою бабушку, Варвара Александровна вспоминает, что та также ссылалась всвоих рассказах на “бабу” и “прабабу”:

 “К каждаму празніку песьні былі. Баба знала. Я гаварю: “Баба, аткуда ты знаіш?” Яна гаворя: “А люльку калыхала, дзяцей у маткі… (калі ж пабагату дзяцей была, ета ціпер адзін, два і ўсё, а тады ж да дзісяці, а то і болей)… дак — люльку калышу, — гаворя…. (Баба ў яе была старынькая, дак усё учыла бабу пець песьні). Гаворя: “Баба пяе, і я слухаю і запамінаю”. Так как я. А, вот, Туся наша…ці баба пряпяе: “Туся, садзісь песенку будзім пець”. — “Нада мне твае песьні!” А я, вот…хто на што…я прэдана песьні”.

Вот на этой преданности отдельных носителей и держится традиция. Нетрудно подсчитать, с одной оговоркой: на примере одной семьи, что даже в обозримые нами времена данная традиция существует уже для семи поколений жителей Амельного. Я сознательно выделяю отдельных носителей, поскольку, как показывают мои разговоры с Варварой Александровной Грецкой, любовь к народной песне было явлением далеко не массовым, как например:

“…там, суседкі прыходзілі, дзве сястры, як  ідуць у пасёлак, куловарат[3] войдуць, і пяюць песню “Рассыпала ряшочкі на лядочку…” Тут дачка яе жыве Вольга, я папытала: “Вольга, як-та твая матка пела  “Рассыпала ряшочкі на лядочку..?” Яна гаворя: “Я ж трохі маладжей  за цябе. Чула, што пелі. А мне етыя песні, што былі, што ё, што німа”.

И эта проблема, на взгляд моей собеседницы,остается актуальной и для нашего времени.

“Сколькі яны пацеряны етыя песьні ішчэ. Ну, няўздуманыя…— говорит Варвара Александровна, —І другія стары ё, ня прыдзя ж ён цябе…ну, я б пашла, сказала: “Ё тут Ісакавіч?” — “А нашто ён табе?” — “Песьні спяю”. Мяне б там абсмяялі і сказалі: “Глянь! Прышла нейкая дура песьні пець, як у шчодры ў музей!” Скажы: “Сказалі б?” — “Не. Мяне там знаюць. Пазвалі б. Сказалі б “Баба з песьнямі прышла”. — “Дак ета, я як цябе знаю, а ты мяне знаіш. А, як такая баба прыдзя: “Я прышла песен”. Ты б сказаў: “Бабушка, спасіба, ну, німа ўрэмя”. Сказаў бы?” — “Не. Калі з песьнямі, не сказаў бы”. І, вот, папаміралі людзі, папаміралі людзі…зналі песен”.

Талант ее матери еще в раннем детстве был замечен первым человеком в тогдашнем Амельном —  местным помещиком.

“Быў пан, я ж ня знаю, а мая матка служыла, шэсць гадоў ёй было, дак яна яго дзяцей вадзіла, песьні пела ім”.

В дальнейшем природный талант матери был почти профессионально обработан пением “на клірусе”. Об этом она рассказывала своей маленькой дочке:

 “Мы хадзілі пець на крылус. І нас вучылі там. І мы пелі так, як і нада. Запісывалі, што пець”.

А в семьемать и вместе сбабушкой учила дочку на личном примере. Как вспоминает Варвара Александровна: 

“Матка ўсё казала: “Не так глоткі разяўляюць! — на мяне, — як ты, глотку разявіш, сама сябе пяеш! Ступай глатастая! — на мяне, — во, мы будзім пець, і ты пей!” Я ж куды папала вяду.У міне не туды выходзя, дак баба і кажа: “Богу ня ўгодна будіш”.

Это были первые уроки школы амеленской традиции, которая в высшей степени отличается от других деревень, что определяется и самой Варварой Александровной: 

“Амяленская песьня… Дзеўкі пяюць. Як бабы, так і дзеўкі. Тыя песьні. Не саўпадаюць песьні, што ў Закружжы пяюць і ў Пацёсах[4]. Мы кажды знаім сваі песьні”.

Заметим, что об этом моя собеседница говорит не только от своего имени, но и от имени своих односельчан. “Не “я знаю”, а “мы знаім”. За этой школой стоит песенная культура Амельного:

“Калісь бабы будуць сядзець, там, адна заводзіла, Амерыканчыха, на голас, а яны гаворяць: “Варычка, хадзі-ка сюды!” Будзім дзеўкі адзельна сядзець. Мяне падзываюць, я ім точна на голас пяю”.

И еще:

“Амерыканчыха, вот, на рабоці што-нібудзь дзелаіма, мы адзельна дзелаім, дак яна будзя гаварыць: “Хадзіця сюды, дзеўкі. Будзіма пець, і вы будзіця”. Тады чагось не гаварылі пра ўсякая,вот толькі адны песьні. Як садзяцца аддыхаць і песні пяюць. Амерыканчыха заводзіла. І мы з імі пяём. “Хадзіця вучыціся!” — звала. “Хадзіця, Вар, сюда! Бліжай садзіцесь і будзіма пець песні. І вы! Ніхай пяюць! Ніхай вучацца! Нічога ніхто не гаварыця!” Там баба адна: “Ішчэ будзіш! Ці ета твае дзеці! Ета чужыя!” — “Ніхай чужыя! — яна харошая была баба, — ніхай вучацца, — ато мы, — гаворя, — памрём, і ўсё наша ў магілу пойдзя. І не будуць пець. Мы падохнім і песьні нашы падохнуць. Давайця вучыцісь. І вы будзіця пець”. І мы ўжопелі. Я панавучывалася. І буду дома на агародзі, штоб я сядзела так, я абізацільна буду кудлычыць песьню, пакуль не навучусь”.

Следует сказать, что в такой же степени, как ей повезло с учителями, ее учителям повезло с ученицей:

“Другі чылавек, вот, пакажыш дзіцёнку, ён усё дзелая, а другі — ён не разбіраіцца. Ета у каго як, не знаю, як назваць, проста Богам дадзены…ці розум ці што. Вот, у нас дзеўка была, яна нікалі ня пела. Мы гаворым: “Параска, давай  вучыся пець”. Яна гаворя: “Я не магу пець”. Сядзіць і слухая ўсё”.

Вместе с первыми песнями, вместе с талантом ей было дано ощущение, что эти песни ее судьба:

“Матка ўсё казала: “Усю долю прапела. Во якая глотка!” Я гаварю: “Дак і вы ж пеяце! Я ж вашы і слухаю”.

І еще:

“Люблю і пяю іх. Што-небудзь дзелаю, буду бульбу чысціць і прапяю, ціхонька пяю. Раз тут адна ішла, ка мне зашла, а я сяджу і не чую. Штось я дзелала і песьню пела. “Ты ўсё пяеш? Ты і так долю прапела”. Я гаварю: “Маць іе такую долю! Ліш бы песьні ўмела”.

И в одном из наших разговоров с каким-то горьким юмором:

“Як памру я, дак у пеклі буду з чырцямі песьні свае пець. Я і там буду пець. А ты як пачуіш мой голас, дак скажыш: “Во, ета Аляксандраўна пея”.

Песенных людей в Амельном всегда уважали. В этом плане показателен рассказ Варвары Александровны об одной амеленской семье:

“Дзед быў. Яго звалі Гарявы Іван Ігнаціч. Іх Жаваранкі празвалі. Яны ўсі…у іх галасы былі звонкія-звонкія, вот, як жавараначкі пелі, дак яны сядзяць, летам выдуць, іхняя матка памёрла, а ён ажаніўся, у іх быў Іван, Ляксей, Максім, Параска і Гарпіна — пяціра, а бацьку ўбілі на вайне, не на етай вайне, а нейкая ішчэ была: ці з кітайцамі, ці фінлядская, а матка памёрла, дак іх пяць асталось, дак яны раслі сіратамы. Дак, яны выдуць увечары, сядуць і пяюць песьні калісяшнія. І, вот, як жаваранкі! Дзед Жаваранка падводзіў, што баба так не падвідзе, як ён падводзіў песьню. Калісь жа песні ўсі штоб падводзілі. Етыя басуюць…аж грыміць сяло. Іх узялі празвалі…”хто-та пяюць?”…так Ісакавы па-вулішняму звалі…”…”а ета — Ісакавы”…а тады гаворяць…хтось ужо сказаў: “Жавараначкі запелі”. Ну і, Жавараначкі…Майка, уродзі… Жаваранка і кажа: “Майка, ты наклаў нам імя”. А ён: “Вы ж етага і стоіця, што пеіцё, як жавараначкі”. Дак ўжо не сталі Ісакавы зваць, то: “Ісакавы, Ісакавы”, бацька Ісак быў, а тады ўжо ніхто не зваў, і дзеці ў дзядзькі Жаваранка параслі, “Жаўряняты” звалі. Матка: “Вон ўжо Жаўряняты ідуць к вам гуляць”.

Детей в Амельном не просто учили петь, их учили уважению к песне, учили, что у каждой песни свое время в пространстве года. Отсюда и сентенции моей собеседницы: “Песьня сама падбярэ голас. Песьня, якая ё, яна свой голас падбярэ. На адзін жа голас ня будзіш пець усі песні. Сама песня голас падбірая”.Ненавязчиво и постепенноучила Варвару Александровну ее бабушка чествовать песней тот или иной период года:

“Баба, які празнік, к тому і песьні зная. Напрымер, пра Маслінку ё песьня. Як Маслінка прышла, яна: “Мая ўнучка, прапей жа песьню пра Маслінку”. Я ўжо и прапяю: там, ці пра Пост. К каждаму празніку песьні былі”.

Отсюда  следующее, более жесткое:

“Баба казала: “Грэх! Няльзя пець жніўныя вясной”. А чаго не знаю. Я етага не магу сказаць. Для вясны ё песьні такія. На свадзьбе жніўных не пяюць, ні “во й лю лі” не пяюць, ні на свадзьбе, ні на хрэсьбінах ні пяюць. А такія песьні можна пець хоць і ў жніўны перыяд, і вясной. Каждай песні ё пара года. Вясной — пей веснавыя, маслінка падыходзя — пей “Маслінка-маслініца, добрая маладзіца…” Прайшла Маслінка — ужо пець ня будзіш. І каждай парэ года: і вясняныя, і жніўныя, і восеньскія, і калядныя, і масліныя. Пара года падыходзя — і песня”.

Возможно, здесь возникает представление и о глубинной связи между песней и временем года.  Проявляется это в понимании того, что за каждой порой года стоит своё Божество: Каляда, Маслинка, сама Весна, которым обязательно нужно отдать дань в виде песни или обряда. Показательны в этом плане события, которые произошли в теперь уже далеком от нас 1992 году, когда Амельное отселялось в связи с аварией на ЧАЭС. Две женщины, понятно, что одна из них моя собеседница, которые еще оставались на месте, провели обряд   “пахавання Стралы”. Как вспоминает об этом она сама:

“Два двары засталось. Я была да Ляксаніха. Яна прыходзя: “Сабірайся! Пашлі!” — “Куда?” — “Ушэсце! Давай пайдзём ка мне і пойдым”. Яна там пад край жыла. Ідом скрозь сяла. Туды пройдыма. І адтуль пройдыма. І шпыльку бярэ ці яна, ці я. Закапаім у зямлю. Удзвёх. А Валодзька, іе сын, дак ён і гаворя: “Дзве   бяспутных. Ну, куды вы пойдзіця? Удзвёх толькі”. А яна: “Мы пець умеім. І пойдым. Не тваё дзела!” І ўдзьвёх вадзілі. Дак Івонька ішоў і Ягор наш. Ідуць, а мы пяём.“Дак мы, — гаворя, — спужалісь. Няўжо людзі жывуць тута-ка? Пяюць жа”. Ягор і кажа: “Дзве дуры ідуць пяюць. Думалі, тут ужо ўсё сяло жыве”.

В своих  размышлениях о песнях она выступает как сторонница старой традиции, новые песни ее не впечатляют. Как говорит она сама:

“Усякія калісяшныя, а ціпер “гаў-гаў, гаў-гаў”, я не ўключаю радзіа. Я не люблю етых песень. А Пашуля, Пашка, ходзя ка мне, ціперашнія клыча песьні. Я гаварю: “Я іх не люблю”. А яна гаворя: “Я ўжостарынныя і ўспамінаць не хочу. Толькі люблю етыя”.

Иеще одно, достаточно примечательное, высказывание о современных песнях:

“Куміха ў нас была, мужык у яе, ён памёр ужо, пяюць у двох “Ваньку-ключніка”[5], дак ён гаворя: “Кіньця! Чужых песень ня пейця! Вам Бог не памажэ! Дурныя! Чужыя песьні схватываюць!” 

Безусловно,определяющее здесь:“Чужых песень ня пейця! Вам Бог не памажэ!”

Не удивительно, что при таком подходе к песне она отрицательно относится и к современным популярным эстрадным исполнителям:

”Два-тры стоўбікі канчаяць і зноў ета пачынаяць, канчаяць і зноў ета пачынаяць, канчаяць і зноў нанава паўтараяць. Канешна, ён не саб’ецца нішто. А тады ж длінныя былі, і па пяць стоўбікаў, длінныя песьні. А ўсю ж запомніць нада. А ціпер лёгка і добра, тры стоўбікі ці два. Ён выдзя гарлая, дак ета і дурак будзя пець такія. Я етых песень…ішчэ якую выбіру. Прычоску іхняю не люблю. Другія, прычоскі ў іх красівыя, а другая сядзіць, прачку выпусця, яе вецер калыша, у рот лезя, ёй ета харашо”.

“Я— як прывязаная к песьням етым”, — говорит Варвара Александровна и с чувством своей исключительности и избранностипересказывает один из разговоров с соседкой:

“Усякія песьні, любую, я на маціў знаю, яны ж не ўсі адзінакавыя на маціў. Адна сказала: “Я хоць знаю, но на маціў не завяду. Ета адарённыя людзі бываюць”.

Однако далеко не все относятся к  ее песням с пониманием. “Гаўно ўсякая сабірая…” Именно такими словами определила песни Варвары Александровны одна  из ее нынешних соседок, которая иногда присутствовала при наших разговорах. У нее, бывшей учительницы, которая себя считает очень культурной и образованной, возникло огромное желание, чтобы от нее тоже что-нибудь записали. И к одному із моих приходовк Варваре Александровне она подготовила несколько исписанных от руки тетрадных листочков, среди которых была и “Казачья колыбельная” М. Ю. Лермонтова. Понятно, что меня это не заинтересовало. Потом она высказалась Варваре Александровне:

“Чаго ён тое не ўзяў, што Лермантаў напісаў? Гаўно ўсякая сабірая. То ж вумны чылавек, вучоны, дак — ён усё адно к аднаму. А ета бабы старыя, калісь, хто там ужо выдумываў”.

Заметим, что подобные разговоры она навязывала Варваре Александровне не единожды и всякий раз пыталась подчеркнуть то, что старинные песни ничего не стоят, например:

“Твае песьні бярэ, мае не бярэ! Я б была на яго месці, твае песьні я б і не брала. У цябе і мацюкі ў тых песьнях”. Я гаварю: “Ё мацюк у песьні, я ж яго не выряжу. Прыходна. Хто-та прыляпіў. Можна выкінуць, можна замяніць…мне і так добря. Ё ў песьні, і я паю. Страмная яна — ніхай. Што старшыя пелі, то і мы. Усё ж ета бярэцца ад пакаленія. Ніхай тому будзя плоха, хто складаў: ці паеты, ці хто там ужо складаў. А наша дзела пець”.

Отсюда всего один шаг к осознанию своей, может быть, даже элитарности. На вопрос о невосприятии ее песен некоторыми людьми она ответила даже как-то по-философски:

“У каго які харакцер, хто васпрынімая, хто не васпрынімая. Ета, як Варвара мучаніца. Яна ішла па Божжай дарозі, а бацька не любіў. Ён ей лучшэ галаву адсёк: “На табе, галаву адсяку, штоб ты не верыла”. Усякія людзі!”

Но даже при таком остром чувстве самодостаточности Варвара Александровна искренне радуется чужой похвале, особенно, если при этом ее пение и песни сравнивают с песнями других деревень. Последнее для нее даже очень существенно. Очевидность этого возникает в следующих воспоминаниях:

“Мы калісь у Свяцкой[6] пелі песні, ета ж расіяні, дак адзін, там, сапожнік, Вахром, ён тухлі шыў да ўсё, нашы бабы сабралісь учатырох, пашлі тухлі заказываць, прышлі, яго маладзіца: “Хадзіця абедаць з намі!” Баршчу наліла, мы купілі дзве бутылкі віна, ішчэ прышлі маскалі, дак адзін маскаль кажа: “Я б вас дзень і ноч беларусоў слухаў!” А мы як заварганілі песьні!Да падводзіма! Да красіва! Ані ўсё завідывалі. Я гаварю: “А вашы бабы?” Арына, дваюрадная бацькава сястра, сядзіць,  гаворя: “Яны ж тут пець ня ўмеюць, маскаллё!” Я ў Паўла (сосед, переселенец из д. Борьба[7]) пытаю: “Пелі ў вас бабы песьні?” А ён гаворя: “А я і ня знаю, ці ўмеяць яны пець, ці пелі”. Я гаварю: “А якія яны песьні пелі?” — “А я знаю?”.  Я гаварю: “Ты ж хлопцам быў! З намы хлопцы нашы, каторыя з намы гулялі, мы пяём, і яны як ревануць басам, дак аж сяло тряшчыць!” И еще: “Я не чула, штоб папсуеўцы[8], бабы, пелі песьні. Ходзяць, нудзяцца так. А мы як запелі свае песні, дак там адзін дзед стаў гаварыць: “Дзевачкі, пейця. Я вам счас галён-бусел (буслы такія бываяць — трохлітровыя бутылкі такія былі — зваліся буслам) самагону прынясу. Пейця”.

С таким жевопросом: “Ты па другіх сёлах ходзіш. Якія там песьні пяюць?” — она часто обращается ико мне.

Моя собеседницапрекрасно понимает, что судьба песен зависит только от людей. “Мы памрём, і ўсё наша ў магілу пойдзя.Мы падохнім і песні нашы падохнуць”, — говорила ее старшая односельчанка баба Ляксаниха.  “Сколькі іх пагібла, етых старынных песен. Людзі паміраюць, і песьні паміраюць тыя. Я ж усі на свеці  не ўхваціла песні”, — говорит Варвара Александровна.  И это тема как-то сама по себе постоянно возникает в наших разговорах. Возникает по-разному: то с надеждой, то с боязнью за их дальнейшую судьбу:

“Із душы вынула — рассказала. Як памру, усе песьні з душы сашлі. Што я знала, то табе перадала”.

И еще:

“Другі прыдзя, як ты пойдзіш на пенсію, дак етыя усі песьні, што галавой мы з табой круціма і ўздумыім, дак будуць усі лятаць на мусарцы. Ты б, во, стаў на месці на другом, тэй работаў, а ты стаў, ты б тыя песьні павыкідаў, новыя б свае шукаў. Ты б сказаў: “На чорта мне! Ета не мае ўжо!” Пашоў бы новыя сабіраць па вуліцах, па сёлах. Старыя людзі павымруць, а етым хто будзя нуждацца?” — Ну, мы ж з вамі нуждаімся.— “Ну, дак, ета мы. А я памру, а ты на пенсію пойдзіш, а новы станя, павыкідая. Скажа: “Ета ўсё лам’ё”.

Сама жизнь подтверждает правоту ее слов. В одном из наших разговоров она вспомнила песню “Насцечка”. Вспомнила не весь текст, а буквально несколько строчек.[9] Но она обнадежила и себя, и меня тем, что эту песню знает ее старшая сестра Маша, с которой они встречались буквально накануне на похоронах Машиного мужа. Понятно, что они встретились не в тех условиях, когда можно петь песни. В этой семье вообще, если умер кто-то из близких, на протяжении сорока дней не поют песен. Но вышло так, что Маша умерла буквально через пару недель после смерти мужа. И сказанное Варварой Александровной несколько ранее “Людзі паміраюць, і песьні паміраюць тыя” обрело самое реальное и жестокое содержание: “Памерла Маша і “Насцечка” памерла”.

Возможно, в этих песнях есть какая-то магическая сила. И вместе с песнями человеку передается чувство ответственности за них. Передалось онои мне. Возникло и постоянно преследует чувство боязниза эти песни. Может быть, эта публикация в какой-то степени поможет сохранить хотя бы какую-то часть из того, что досталось мне от Варвары Александровны Грецкой.

Святки /Каляды

1.

Каляда ходзя толькі раз у год — адзін дзень. Калядуяць. Мы Майку гаворым: “Дзед! Дак, ета Каляда і заўтра будзя?” — “Не! Ты што? Каляда ходзя адзін дзень. Вот, яна вутрам падымаіцца і ідзець па пасёлках. У пасёлак ідзець, калядуя да вечара і можэ іціць да дзвянаццаці часоў. Дзвянаццаць часоў прабіла — Каляда дамоў укурыла! Ужо Каляды німа — дамоў ужо ўкурыла!” А дзе яна жыве? А я не пытала. Каляда — ета дзеўка? Ці ета — цётка? Маладзіца! Каляда-калядзіца, добрая маладзіца! Яна ўсім калядуя і пяе. І ішчэ нам дзед пеў песню, што яна шчодры раздавая. Яна етыя шчодры дзіцям раздавая. Вот, гаваряць: “Пост ужо падхіліў хвост!” Ужо на гуркі да на капусту сеў. А масленіца — яна піруя. Яна любя ўсё ўкусная. І Каляда любя ўсё ўкусная.

2.

Калісь хрясты, на Кряшчэнне, дак усё баба гаворя: “Дзеці, давайця хрясты”. Дак мы наперябой. Матка: “Падаждзіця, я вам падзялю. Ягорка, ты на вокнах пішы, на лутках, а ты на  дворяшных”. На мяне: “А ты на дзвярях”. Большанькая, дак на дзвірях. Я пытала ў бабы: “Баб, а для чаго-та?” Яна: “Кряшчэння. Ета, штоб сатана ў хату не прыходзіла”. А мы гаворым: “Баб, што ета за сатана?” — “Ну, чорт па-вашаму”. Чорт і сатана завуць.

3.

Наймалі калісь дзеўкі [кватэры]. А тады ўжо клуб здзелалі. А то па пуду бульбы і зярно колькісь. І наймаюць, напрымер, я, пускаюць, у каго бальшыя хаты. І, там, кажды дзень хадзі. Кудзелю панясуць, прялі, самапряхі, там гуртам і прялі, і хто вышывая, хто што дзелая. Хадзілі хлопцы туда. І хлопцы, хто што дзелая, хто лапці пляце, хто ў карты гуляяць. Маткі ідуць глядзець. І нас дзве, і мы ўжо ідом і сядзіма. Да дзе сядзіма? Усі сядзяць пажылыя, мы стаіма, а то на кортачках прысядзіш. І замужнія хадзілі? Яны не плацілі. Як іграяць, яны толькі хадзілі, па скрасеннях. А так дзеўкі з хлопцамі гуляяць. І калісь начавалі, з саломы маты былі, маты пасцеляць, і на маты дзярюгу якую, і спяць — і хлопцы, і дзеўкі. Я ўжо была замужам, дак клуб здзелалі.

4.

Прыходзім, гаворым: “Хазяйка, пець вам?” А яны гаворяць: “Пець! Пейця!” — “ А каму вам пець?” Тады ж па шэсцера дзяцей да па семера было, і па восем — усяк. Ані гаворяць: “Пейця малым. А бальшэя і так абайдуцца”. Дак, мы пачынём пець. Пряпяём песні, ані ўжо дадуць сала, хлеба.

5. 

 Хлопцу поют

Ой, рана-рана, куры папелі,

Святы вечар добрым людзям.

Раней за ўсіх Ванічка ўстаў,

Святы вечар добрым людзям.

Па двару хадзіў, званочкам званіў,

Святы вечар добрым людзям.

Званочкам званіў, усіх братоў будзіў,

Святы вечар добрым людзям.

— Уставайця, браткі, коней седлаці,

Святы вечар добрым людзям.

Коней седлаці, куну[10]сачыці, 

Святы вечар добрым людзям.

Куну сачыці, дзеўку сватаці,

Святы вечар добрым людзям.

А мы куначку не высачалі,

Святы вечар добрым людзям.

А мы дзевачку не высваталі,

Святы вечар добрым людзям. 

Куніца ўцякла, дзеўка не пашла,

Святы вечар добрым людзям.

Маладому Ваню гарбуз выкаціла.

Святы вечар добрым людзям.

А мы той арбуз да разабілі,

Святы вечар добрым людзям.

А другую дзевачку да высваталі,

Святы вечар добрым людзям.

Гадам малада, як роза, цвіла,

Святы вечар добрым людзям.

Па зямле бяжыць, аж зямля дрыжыць,

Святы вечар добрым людзям.

За ветрам бяжыць, як лебідзь ляціць,

Святы вечар добрым людзям.

На неба глядзіць, як сонца гарыць,

Святы вечар добрым людзям.

З хлопцам стаіць, зная гаварыць,

Святы вечар добрым людзям.

6.  

Дзеўцы

Ой, красна-красна ў лузе каліна,

Святы вечар добрым людзям.

Красней за ўсіх дзевачка ў мамкі,

Святы вечар добрым людзям.

Па двару хадзіла, увесь двор красіла,

Святы вечар добрым людзям.

У сені вышла, сені звінелі,

Святы вечар добрым людзям.

У хату вышла, баяре сядзяць,

Святы вечар добрым людзям.

Баяре сядзяць, у дзеўкі пытаяць,

Святы вечар добрым людзям.

- Ці ты папоўна, ці каралёўна?

Святы вечар добрым людзям.

- Я не папоўна, не каралёўна,

Святы вечар добрым людзям.

А я дзевачка, бацькава дачка,

Святы вечар добрым людзям.

Чорныя вочкі, як два вугалёчкі,

Святы вечар добрым людзям.

Красныя шчочкі, як два аганёчкі,

Святы вечар добрым людзям.

Белае ліцо, як лебедзя крыло,

Святы вечар добрым людзям.

Русая каса ніжэ пояса,

Святы вечар добрым людзям.

7.   

 Дзеўцы

Красна-красна ў лузе каліна,

Красней усяго Танечка ў мамкі.

Па двару ходзя, слёзы ана лье,

Да ўсё Бога прося: “Пажалей мяне!”

А мамка ідзе, дачку вядзе:

“Ты слёзы ня лі, а ідзі кудзелю прядзі!”

Кудзелю прядзе да ўсё слёзы лье,

Да просе ў мамкі, што парэнь ідзе.

А парэнь прыйшоў, галавой кіўнуў,

Галавой кіўнуў, ішчэ дзеўке маргнуў.

Дзеўка кудзелю кідая да за хлопцам збягая,

 А маці стаіць, слёзы пралівая:

“Куда ты пашла? Пасядзі дома”.

А дачка пайшла, начуя ў Яромы.

 8.

 Зайка па пясочку пятляя,

Шчадровыя песьні спявая

І зьвярькоў у шчодры збірая,

І іхнім дзеткам песні спявая.

Мядзьведзь даў гарьшчочык мядочку,

Ваўчок гарьшчок тваражочку,

Лісічка гарьшчочык гарячае кашкі,

Пагрэць зайку на гарьшчочку лапкі,

Белка вынясла аряшочкі,

Патачыць зайку зубочкі,

Сарока вынясла маркоўку,

А варона цэлаю ватоўку,

Дзятлік даў замочык

Замкнуць церамочык.

А сабачка нёс два вядзёркі,

Хацеў атабраць у зайкі шчадзёркі,

А зайка пад стажочык схаваўся,

Хазяін на сабачку ругаўся.

9.

— Верабейка чубаценькі,

Ці не бачыў ты гавядзенкі?-

- А я бачыў, а я бачыў, да й не дам,

А схаваю гавядзіну к Калядам.

А ў Каляды святы дзень, святы дзень,

Буду есці гавядзіну цэлы дзень.

 

2


10. 

Каляда-калядзіца, добрая маладзіца,

 

А мы цябе год дажыдалі і табе шчодры гатавалі,

А ты не снегу, не марозу не баялась,

А да нас дабіралась.

Каляда-калядзіца, добрая маладзіца,

У каждым домі пабывала,

Нашым дзеткам песні паспявала

І нашых шчадзёр назбірала.

Далі каня варанога і  сядзельца залатоя,

Далі аброць рэмянную і паводку шаўкавую,

Далі вожкі пасканныя і каўбаскі свінныя.

Каляда-калядзіца, добрая маладзіца,

Нашчадруеш курку-нясушку і сала кадушку.

Каляда-калядзіца, добрая маладзіца,

Назбіраіш аўса залатога

І накорміш каня варанога,

Нашчадруіш сладкая пшанічкі

І накорміш божая сінічкі,

Нашчадруіш канапеляк і накорміш верабеяк,

Нашчадруіш лёну кудзелю,

Будзеш прясць ты ўсю нядзелю,

Нашчадруіш самапряжку і напрядзеш на рубашку,

Будзіш ніткі матаці, аснову снаваці,

Будзіш красенцы ткаці, палаценцы гатаваці,

На снягу будзіш бяліці і на вадзе чыста мыці,

Будзіш рушнікі вышываці і на іконы надзяваці.

Запрягом каня варанога і паедзім у лясныя бярлогі,

Будзім там шчадраваці,  звярькам песні спяваці.

Мядзведзь даў бочку мядочку,

Ваўчок гарьшчок тваражочку,

А лісіца-хітрыца хацела курку ўхваціці,

А Каляда схітравала, памеж ног курку схавала,

Яна падалом накрыла і фартучком  засцілала,

А лісічка схітравала, у норку сваю не пускала,

І шчадзёр нам давала, а норку хвастом замятала,

А Каляда-калядзіца, добрая маладзіца,

Каня  варанога павярнула

І дамоў к сабе махнула,

Яна з лясочку выяджала

І на замок дзень шчадровы замыкала,

І залаты ключык у карманік хавала:

“Год не буду прыяджаці

І вас шчэдраваці!”

11.

Такія былі, што казалі: “Нам ня трэба пець! Ня пейця нам!”

Былі такія: можа, бедныя, Каляда-калядзіца, добрая маладзіца,можа, жадныя. Прыдзіма: “Пець вам: ці дзеўцы, ці хлопцу?” — “Ня пейця!”

А што такім казалі, хто не пускаў?

“А хто шчодзер не дае, не дае,

Ніхай тому пагніе, пагніе!” — крычалі.

“А ты шчодзер не даеш, не даеш,

Ніхай табе ўсё ў хаце пагніе!” —  крычалі хазяінам, еслі ты адкажыш, скажыш: “Не нада пець”.

У нас адна была: “Пейця! Я вам кусочык сала дам”. Там, крошачку атрэжа…шкварыся пей на дварэ! У хату не пускаяць! У нас хахол быў, Касцюк. У яго сын Коля памёр і дзеўка памёрла, і болей дзяцей не было. І мы ў шчодры прыходзім к яму. Ён будзя дома з цёткай Арынай. “Можна, цётка Арына, дзядзька Касцюк, к вам зайці?” Ён: “Ой! Заходзьця ўсі! Заходзьця наздароўіцьчка!” І кусок сала, цаліком кусок сала дасць: “Вот, штоб такоя сала ішчэ на летась!” Мы гаворым: “І мы жалаім!” І хлеба скібку атваля, і мяса: “Наця і мяса. Можа, ігрышча будзіця гуляць, наця вам і мяса, у боршч укініця, будзіця варыць гарманісту”. — “Мы вам спяём! Колю спяём”. Што спявалі для мёртвага? Такую самаю, як і хлопцу. Ці так можна? Мы пелі. Цётка Арына плакала. А ён: “Арына, не плач! Яны пеюць нашаму сыночку”. Ён нам дае багата ўсяго. Ішчэ хлеба мёдам памажа. А другому — шквярыся, пей-пей, такую лусціну хлеба атрэжа, абы толькі даў. Ёсце-ка такія жадныя.

12.

Калісь украдні я дома была, а ў нас курыца сядзела на яйцах. Каляды былі, і я штось лапіла, а тады ж лапілі і юбку, і кохту, я ціпер лаплю, наскі палаплю, і я пачала лапіць вязенцы.[11] А баба наша, штось хварэла, да й гаворя: “Варячка, мая ўнучачка, ня лапь! Ціперь жа Каляды”.  Я гаварю: “Баб!..” На работу ж хадзілі. Я гаварю: “Баб, ну, ні залаплю, саўсім дарвуцца, дак дай пазалапліваю!” Залапіла. Тады прайшлі Каляды, баба кажа, як Хряшчэнне прайшло, увечары, баба і кажа: “Вазьмі ты, мой дзіцёнак, і папірязай той лапік і скажы: “Госпадзі, я сагряшыла!” Парязрязай лапікі тыя, ішчэ адны налапь, і будзя цяплей, і разрэжыш”.  Я гаварю: “Ну, добря!”  Я ня разрэзала. І курыца тая сядзела ў нас. Вывеліся цапляты, бягаць у сцяну. Вот, як табе сказаць, вочкі ў іх чуць бачаць. Я гаварю: “Баб, паглядзі !” Баба мне кажа: “Ты вязёначкі мне не паказала”. Я гаварю: “Баб, я не рязрызала, а толькі правяла ножычкам”. Дак, баба і гаворя: “Ета ты!” А я нажом чуць прявяла. Думаю: “Жалка! Зноў лапіць нада”. Вот, яны былі, толькі  два трошкі болей ідуць, а то прапалі ўсі. Ну, яны сляпыя.

Дзед Майка прыйшоў. Баба гаворя: “Паглядзі-ка! Ідуць цыпляты. Ідуць — у сцяну ударяцца. І не бачаць нічога”. А ён і кажа: “Ну, як на тэй раз што-та ты, Алёнка, ці Варя што-та лапілі”. А яна гаворя: “Да я не чапаю…Я галавы і то не расчосаю цэлае Каляды. Ета — вон неслух!” Яны і падохлі, пасчэзалі.

13.

Адна ў нас, у Марозаўкі, і ён гадоў пад сорак жаніўся, узяў маладую з Закружжа. Яна — маладая, нічога етага не прызнавала. Дзевачка радзілась, і не бачыла нічыво. Гаворяць, чуць-чуць векі зросшыя. Мая матка гаварыла: “Нушто, налапіла!?” Во, і сляпую радзіла!” 

14.

а. Усё баба наша гаварыла: “Во, лапіця! Усё Богу не верыця!” Ета ж цялёнак. Ацяліўся і нічога не бачыў…прывяжуць, штоб ён па хаці… Ён у сцяну да ў сцяну ці ў стол ударыцца. Дарасцілі яго…дваццаць дней…ета называіцца грэчанцы атышлі.[12]  Ён ні бачыў. Пусцілі на двор, ён ідзець куды, і у вароты, у сцяну ўдарыцца.

б. Шыць нільзя старага, вот, лапіць…вот, нада залапіць што-нібудзь…парвалась кухвайка ці што…яна будзя казаць: “Дзеці, ў каго што ё, давайця лапіць буду, а то нільзя тады будзя”. Калісь у нас на пасёлку ацяліўся цялёнак і сляпы, і ня бачыў нічога, ідзе, галавой таўкане…І ёй гаворяць: “Што ты лапіла?” Яна гаворя: “Лапіла ў Каляды. Думала: “Ці хто бача?” Ажна Бог бачыў! На табе!

15. 

Баба возьмя перад Ряжаством расчэша косу. Мы ўсягда, хоць і мароз-кіпун,баню ўжо тапілі к Ряжаству. Баню вытапя. Расчэшыцца і да трэццяя куцці ўжо не расплятая. Во тут расчэша коску, і тут коску запляце, а тады ету коску на тэй бок працягня, напрымер, дак яна ў дзірачку і працягня, а тую — сюды яны не так клычацца, запляцёныя ж. А тады ўжо на трэццяю Куццю, точна на Куццю, садзіцца, расчэша косы і скруця косы, каторыя павычашацца камком скруця… Я раз бегала за ёй, гаварю: “Баб, што ты з касамі будзіш дзелаць?” Яна вышла на двор, і снег там быў, і шчэлачка такая, калідор, сабака ў нас быў, дак ён прадраў дзірачку, дак яна туда, аж к зямле, у каморку: “Як калядныя косы двара пільнуяць, штоб так нашы куры і свінні, ўся худоба двара пільнавала. Штоб мы не выходзілі, із стада не выганялі ні авечак, ні кароў. Штоб самы заходзілі”. Тры раза прагаворя, і авечкі ідуць, і чужыя прабягаяць, а нашы як ідуць, дак пряма ў хвортку. Баба расчыня, і яны бягаць туда.

16.

Вот, Куцця, баба і гаворя: “Дзеці, ня йдзіця, ня трусіця. А мы гаворыма: “Пойдзіма”. К хрёснай не хадзілі, а пойдзіма к Краўцовым, к Мелькавым, прыдзіма, і вароты, дак возьмім, і яны: рып-рып, і мы: “Крыўцовы вароты трясуцца, а Грэцкавы куры нясуцца”. І тры разы так во. Еслі ўбача хазяін: “Ну!.. Прыду маткі скажу!” Баба  не пускала: “Дзеўкі, ня ідзіця!” Мы гаворым: “Зато нашы куры будуць несца!” І мы з Тусяй пабягіма. А Алёна тады прыдзя к нам. Баба: “Ну, і добря. І вашы будуць несца, і нашы”. На якую Куццю? Ета — пад Ряждзяство.

17.

На Хряшчэння ваду свецяць. Баба наша калісь, цэркваў не было, яна ў кружку набірая, вынясе, на двор паставя, і вада на дварэ начуя. Тады, у ранні ўстаня, ужо пазней печ вытапяць, пойдзя ўнясе: “Папейця кряшчэнскія вады”. Матка і кажа: “Ну, хто яе крясціў?” — “Гасподзь крясціў і нашу не мінуў. То ж папы свецяць у цэрквы, а ета Гасподзь свеця з неба па ўсём зямном шары: і ў акіяні, і ў моры — па ўсём зямном шары”. Перяд Хряшчэннем. Заўтра  — Хряшчэння, а сёдні яна выняся, паставя,  яна ноч пастаіць пад аткрытым небам. Паставя на што-нібудзь вышай на дварэ: ці на стоўбік…” А тады ўнося ў хату: “Во, і нам Гасподзь пакрысціў”. Куды потым тую ваду? І пьюць…баба аталье колькі: “Наця напівайцісь!” І як памруць, дак свецяць магілы…

18.

На Ряждзяство ўсё баба глядзела: іней ё — проса будзя ўражайная… іней ё на дзірэўі ці німа. Дак, яна войдзя ў хату, рана ж устае, прыдзя і кажа: “Будзя ўражай проса. Сёліта проса будзя — бальшы кусок пасеім”. І будзя маліна і вішня сільная.

Гаворяць, на Ряждзяственскаю Куццю на дзірэўях як вісіць снег кучамы такімі,  уражай будзя на ябланах і проса ўражай будзя.

Многа снега — уражай будзя бальшой. Мала снега — атлёга — уражай плахой будзя.[13]

19.

На адну Куццю баба гаворя: “Дзеці, ідзіця мароза завіця, — на адну Куццю, на ўсе не звала, уродзе, на Ряжаство:“Мароз, мароз, хадзі кашу есць!”. Ой! Мы выдзім на двор, крычым: “Мароз! Мароз! Хадзі..!” — аж глоткі разрываяцца. Матка: “Вы ўжо падурэлі саўсім, паціхоньку гаварыця”. Мы гаворым: “Дак ён жа ня чуя — дзед”. Мы думалі: “І, праўда, дзед Мароз ё”. І сядзім ужо вячэряць, дак баба: “Пагукайця мароза, тады будзіця есць”. Мы гукалі. А зачым яго гукалі гушчу есць? Ня знаю. Што нам малым гаварыла баба, то мы дзелалі. Я і цепера-ка куццю варыла, звала: “Мароз! Мароз! Хадзі кашу есць!”

20.

а. Камення бралі. Пойдзіма, дуракі, падскажаць нам, дзед Майка падскажа: “Ідзіця набярыця камення”, — ну во, што грэяцца ў бані. Мы пойдзім…малых каменчыкаў… кала нас калодзезь…хто замуж уперяд пойдзя…каменчыкі кідалі. Як забурліць, дак ета ўжо скора замуж пойдзіш, а еслі ўкініш, ён ні што…Дак, мы слухаім-слухаім…

Но ў калодзезь…баба наша ругалась…як толькі…во, у нас пад вакном…сядзя, кастыль возьмя, ужо ж і халодна, як ідуць: “Хлопцы! Дзеўкі! Не кідайця ў калодзезь! Не загружайця калодзезь!” Каменчыкі кідалі: як загурчыць камень, чутна, як ён упадзя, гаворяць: “Ужо ў етым гаду замуж пойдзіш!”

На якую Куццю кідалі?

На Ряжаство кідалі і на Хряшчэння, хто калі захоча…мы дак на каждаю Куццю, тры Куцці, і на тры Куцці дзелалі.

Гаворяць, як камень укініш, як засіпіць, дак будзя свякруха злая…як загурчыць, засіпіць камень там, гаворяць: “О! Ета ўжо злая свякруха будзіць”.

Камень кідалі і на свякруху, і на сябе?

Да. Кінуць…вот, ты кідаіш і гаворыш…я кідаю і гаварю: “Якая ў міне свякруха будзя: харошая ці плахая?” Я скрозь, як укіну — цішыня, а ў другіх гурчыць, гурчыць. А мая свякруха дабрэнная была.

Вы казалі: “Кідаіш — загурчыць: замуж пойдзеш”.

Загадыіш на ета: загурчыць камень, дак скора замуж пайду. А я загадыю на свякруху: якая свякруха будзя. А другія: які свёкар будзя ці цёшча. Кажды сабе загадая.

б. На Куццю клалі замкі пад галаву, ета баба наша казала: “Хто мой будзя сужаны, дак штоб прышоў адамкнуў замок ці замкнуў скажы, штоб ніхто дзеўку тую ўжо ні чапаў, не займаў. А як гэта? Ну, во, замок бярэш атамкнуты: “Хто мой сужаны, будзя мне, дак няхай прыдзя і замок замкне, штоб ніхто мяне не зачураў”. А другая гаворя: “Атамкні сабе дзверы!”  Незамкнуты, штоб ён тады замкнуў.

Замкі клалі пад падушку. Вот, замкне замок, гаворыць: “Хто мой будзя прыварожаны, дак сасніся і прыдзі атамкні замок, і зайдзі ка мне”. І, там, адна кажа: “Мікіта ка мне прыйшоў і гаворя: “Ідзе ключ?” Я гаварю: “Які ключ?” — “Ад замка!” Я гаварю: “У замку!” Ён, гаворя, пайшоў атамкнуў. І ён іе ў ету зіму замуж узяў. Ёй саснілася. Яна гаворя: “Я спаць лягла. Толькі лажылася, сказала, што “мой прыварожаны і к жызні мужчына, прыдзі ка мне атамкні замок!” І замкнула, і ключ пад падушку. І гаворя: “Заснула, і прыходзя Мікіта”. Ён і гадамі старшэ за яе. Прыйшоў і кажа: “Ты мне з малаленства нравішся. Пойдзіш замуж за мяне?” Матка і бацька: “Да яна ж маладжэй куды!” Яму ўжо к трыццаці было гадам, а ёй, наверна, шаснаццаць-семнаццаць было. А Мікіта гаворя: “Буду і да сарака гадоў не жаніцца, толькі буду ждаць яе, і нікому не дам, штоб ніхто к ёй падышоў”. І ряшылі. І ўзяў, і харашо жылі. Убілі яго на вайне. Хлопчык астаўся ў іх.

в. І тухлі, і валенкі выкідалі…чэряз хвортачку выкідаіш: у які бок наском ляжа…ці валенак кініш, ці бурак, ці галошхто ў чом абут…у які бок…у тэй бок замуж пойдзіш.

г. І забор абнімалі. Гаворяць: “Еслі забор абніміш ці колікі, тады забораў не было, плятні, колікі…падбягіш…бягіма ўсі…і ты ўхваціў, напрымер, во, колікі…усі счытаюць: пара, дзве…два колікі — пара, ішчэ два колікі…еслі адзін — усё: ня пойдзіш замуж і ні жэнішся — будзіш аставацца, еслі ўпару — то пойдзіш замуж. У нас там адзін быў: як абнімя — адзін: і не жаніўся.

д. Ёслі сужаны твой ряжаны будзя, дак ён і варажыўшы возьмя і не варажыўшы возьмя. Баба скрозь наша казала. Матка: “Ета ўжо варажыць пабягіцё!?” А баба кажа: “Мая ўнучачка, ня лезьця па сугробах”. Калісь к такой парэ сугробы…колья…лезіш па снегу. А баба кажа: “Як будзя твой сужаны-ряжаны, дак ён не паглядзіць і горы разоря за табой”. Гаворяць: “Тэй адбіў да тэй адбіў!” Ета ўсё няпраўда! Як хто каго любя, дак ён горы залатыя разруша, даб’ецца свайво. Ніхай і горы стаяць каменыя, а ён разоря, перялезя і забярэ.

Среценье/ Стрэчанне

21.

Зіма з летам ўстрычаіцца на Ўстрэчанне… і, вот, хтось доўжын напіцца вады із стряхі…ці  певень? Баба казала.

Закликанье весны / Гуканне вясны

22.

Вясну гукалі, на якоя імя вясну называлі?

Вясну называяць:  вісняначка дзевачка, ці Варячка, ці Тусічка, ці Машачка, а німа дзевак у кага, у якой сям’е, дак маткіна імя, а пра чужых не…кажды сваё. Дак, маткіна імя, там,  Пелагея, ці Алёнка, ці…так во называлі, што б чужыя сем’і не памінаць, штоб сваі. У цябе б сястра была, ты б сваю сястру пеў, а німа сястры маткіна б імя, штоб чужых…ну, чаго я буду чужых, нашто мне чужыя.

Дак што, гукалі ў сябе ў двары?

Да. Ну, і выходзіш на…пяюць, во: “Давайця!” Но еслі я заводжу песьню, дак ты ж ужо не заводзіш, а я ўжо сваіх. Чаго я буду тваю? А я ўжо на сваю сям’ю, із  сваей сям’і начынаю. Усягда, вот, начыналі, як малая дзевачка ё, меньшая, у сям’е самая меньшая дзевачка, тую ўжо называяць: ці Танячка, ці Насцячка, ці Кацячка — і пяюць.

Дак што, гукалі ў каждым  двары асобна?

Пяём мы дома. А наша баба памятлівая была, можа, я ў бабу трошкі ўдалась? Дак яна ўжо які празнік, яна ўжо будзя сядзець, ці прядзе, ці тчэ, і ціхонька пряпяе песьню. Перва Богу памоліцца, устаня ўраньня, тады ўжо гаворя: “Дзеўкі, сёдні ж нада тую-тую песьню прапець”. А нам ета на руку. Матка крычала на нас: “Вы к горю песьні пеяцё”. Бацька памёр, дак яна і гаворя: “Ета вы нагаўкалі, што бацька памёр. Ета вы песьні пелі, а горя вешчавалі”.

А калі багата дзевак збіраецца вясну гукаць, са ўсёй дзярэўні, тады як?

Я запяваю з усёй дзярэўні, выбіраю якая падруга мая ці радня якая, ці сірата якая-нібудзь. Вот, у нас дзеўка была, ні бацькі, ні маткі не было, яна ў дзеда жыла, дак мы скрозь  яе паміналі, таму шта яна абіжына богам: ні бацькі, ні маткі, дак хоць у песьні яе паміном.

Вы сказалі, што калі вы пачынаіця, то вашае імя і пяюць

Дак, еслі ўжо німа, так круглай сіраце. А еслі начынаяць, імя назавуць самай меньшай. Вот, чэцвіра ў нас дзяцей, мы меньшай самай выбіраім, самай малай. Як ў дварэ. У сям’е ў нас было тры: Маша, Туся і я. Мы ад Тусі начыналі.

А як з усёй дзярэўні дзеўкі сабіраімся, яна з намы гуляла, у яе не было нікога, дак мы скрозь яе начынім.

Еслі я запяваю, ета я выбіраю, напрымер, я ўжо начынаю: Лена ці Маня, ета ўжо маё…і тады ўсі імя ета пачынаюць.

Вот,”Стрялу вядуць”, там, пра  Ванячку, выбірая кажды свайго.

Вы сказалі, што калі вы пачынаеце, то на сваё імя пачынаеце вясну гукаць…

Ці сваё, захочу я ўжо сваё…Во, я песьню пяю, напрымер, я ўжо Варю памінаю, я і сама Варя, і дзеўку памінаю, унучку — Варячку. Вот, пелі песьню “У полі-у полі стаяла Екацярыначка ці хто..” — сваё якоя. У нас я ўсігда запявала, я пачала, я думаю: “Чаго-та я буду чужоя імя гаварыць?” Бабе сказала. Баба гаворя: “Сваё імя  называй”. І я пачала гаварыць, што “У полі-полі, там, стаяла яварыначка…” І сталі ўсі пець, і ўсі пелі. Я ўжо сваё імя ўставіла. Я ўсігда Сярожку (унук) памінаю.

Вясну калі пачыналі гукаць?

Ціпер ўжо бачыш, ідзе зямля, а то ж прысыпя, а тады ж сугробы здаровыя былі, “праталкі” зваліся, што яны ідзе растане, ідзе меней снегу, ён ўжо растане, мы на праталках сядзіма ці станіма…і тую песьню “На праталачкі ляцяць галачкі…”  Што б на Соракі дзевачкі няслі соракі. Усё прыходна, усё красіва.

Баба ўсё нам казала: “Нясіця пцічкам на праталачкі, — галак напячэ, спякуцца первыя, — нясіця, птушак перва пакарміця”. А мы выскачыма, птушкам кініма чуць-чуць, а самі паядзім. Ці ў нас розум быў. І авечкам давалі, усёй скаціні, і ў мешань свінням матка ўкіня, пакрыша. А чаго кідалі, я ўжо не знаю.

А птушкам куды крышылі?

На праталачкі на етыя, ідзе зямля, ідзе растала зямля. І галкі, і кілуны — звалі пцічак мы…вераб’ёў, сінічак. Кілуны — вераб’і серыя. Дзед Майка казаў: “Гарох, проса даўбуць да ўсё — ета кілуны, урэдныя пціцы”. А мы, усё адно жалелі. У етай песьні пяюць, што як зямля…снег растае…усё ж прыкладна…і зямля ўздыхне.

На праталачкі

Прылятаюць галачкі…

Красівая песьня.

23.

По словам Варвары Александровы Грецкой, именно с этой песни начинали в Амельном петь весну:

“Гонім кароў…начынаім іе…во, такія лаўцы дзелаім, лазіны хлопцы паатрязаюць, і хлопцы, і дзеўкі ўмесці, но кажды сваю карову…дубцы такія…ці з бярёзкі…сала…і агонь раскладаіма…ты ідзі…сухія саломы, травы пасушэ нарві, ты ідзі галля…накладома кучу, падпаліма…дзень там пасом, і дзень лаўцы жарым…і сядзім…вясной…і ета первая песьня…выганім і первы дзень пяёма…і пакуль, і пастух…пастух, як ужо траўка пачане зелянець, а так мы абводзім…сёдні на етым месці, заўтры на том…кароў гонім…разузнаім…туды — на праталкі гоніма. На етым паядуць каровы ужо і верас, і ўсё…тады на другоя места, ідзе снегу німа…дзень бальшы — вясной…і пяём…і ета первая песьня. Наши  дальнейшие попытки  вспомнить текст этой песни позволили воспроизвести еще несколько строчек: “Дзевачкі на Соракі няслі соракі…/ Выганялі каровак у лясочак, / На зяленаю траўку, на муражочак…”

Лаўцы — прутики с жареным салом: “сала жареная — ета лавец. Ціпера-ка завуць шашлык, а тады — лаўцы”.

Еще одна подобная попытка привела к следующему результату:

Выганялі кароў на праталачкі,

Гдзе грэяць ножкі чорныя галачкі,

На гасподняй карміліцы-зямліцы,

На пасушэ лячэбнай травіцы,

Прыганялі на верясочык,

Пад голы лясочык,

Каровак і ўсю худобу на пасушы кармлі

І ў ручайках зімняю снежнаю вадою паілі,

Па кустах сухоя галлё дзеткі ламалі,

А дзяды і бабы вогнішча раскладалі

І кругом вогнішча сядзелі, стаялі,

На лаўцах сала распрягалі…

Лен сеют / Лён сеюць

24.

Калісь мы лён сеялі і на агарадзі, і ў калхозі…уручную калісь сеялі, яны ўжо пасеяць — роўна, дак яны бяруць… ляшыць хадзілі мы…вот, прывязаяць у плуг валёк, а тады — па  старонкі, і каня, і цяпер жа запрагаяць, і плуг пасярёд роўненька, і конь ідзець, а пахарь паша, дак валёк прывязваяць, выструганы, харошы, і за абору на плячо, і крайні, штоб жа бачыць, лён жа — ня відна, і канём скародзяць. Перва — пасеяць, тады лён заскараджываяць. Гаворяць: “Ляну вочкі прысыпь, і ён уродзя”. І проса, і лён. Дак, мы ляшылі. І бралі з сабой яйцы варяныя. Матка… “Мам, сёдня ў калхозі будуць лён ляшыць”. Матка ўжо зварэць яйцо тое. І яны ж ідуць.  Перва — адзін ідзець, тады — другі, колькі мужчын назначаць, чатыры, там, ці — пяць, і паследні ляшыць вядзе. Вот, ідзем, гаворым: “Хоць яйцы паядзім!” Пасеяць лён, кончаць, тады яйцы, падходзім, дзе пасеяны лён, семя, мужчыны тыя, калі бутылку возьмуць, яйцы возьмуць, пападшыбаяць, і вып’юць тую бутылку і гаворяць, “штоб лён такі рос, дакуль яйцо даляціць”. Дак, адзін мужчына  засвішча, усім не хватая, і мы яйцы пападшыбаім. І дзяды тыя яйцы пападшыбаюць, палупяць і шалупайкі тут кідаім. “Кідайці тут шалупайкі”. Тут кідаім. “Кідайці шалупайкі на ляну, штоб лён быў крэпкі і чысты, штоб крэпкі быў, як мяць, белы, як яйцы белыя”. Мы: “Мам, пакрась!” — “Няльзя!” А штоб лён белы быў. А тады мы тыя яйцы лупіма, шкарлупу… “Раскідайця па ўсём шкарлупу!” Раскідаюць мужчыны. Падыходзім к ім. Яны ўжо выпіваюць, і з хлебам яйцы, бахонку хлеба бяруць. Рэжаць хлеб, ядуць, і паядуць, перахрысцяцца: “Нарадзі лён і на крадзяшчых, і на прасяшчых, і на сабе насяшчых!” Мужчыны так гаворяць, і мы за імы паўтаряім: “Урадзі, Госпадзі,  лён і на крадзяшчых, і на прасяшчых, і на сабе насяшчых!” Ну, штоб на сабе насіць. І лён той у калхозі аж сінянечкі цвіце! Закусяць, вып’юць бутылку. Мы з імы, яйцо з хлебам, да ў соль макаіма. “У соль мачайця! штоб не выбірала вараннё!” І соль пасыпяць па ляну. А мы: “Дзяды, ня сыпця! Мы будзім!” — “Да ідзіця вы к такой-та!.. Мы ж сеялі, дак,  і мы трохі пасеім! Жменямы не сыпця!” І мы ўжо трохі ўхвацім. І на агародзі лён сеялі. Пасеяць лёну кусок, і два яйцы зваряць, што Лён і Лляніха. Бывая ветка лёну,  і ані ж апыліваяцца. Самаапыленіем. Пчолы ж не апыліваюць. Лён і Ллляніха, жэншчына, дзевачка, штоб апыліваліся. Баба: “Гукайця і Лён і Лляніху”.  Штоб яны ўжо апыліваліся, етыя цвяточкі, прося іх. Баба ўжо стаіць: “Лён і Лляніха, прыходзьця к нам на помач…” Я на агародзі, кусочык тута-ка сеяла. Пасею. Ён узойдзя. Абаб’ю яго, струшу, штоб пяска не была. Тада на сіта прасею, на вецяр прапушчу, падсушу ў печы на скавародцы, ён пахня смашным. У мяне ступа, таўкач, і туда ўсыпаю, таўкачом таўку. Патаўку, яно іздзелаіцца мягка-мягка, рукой выбіру, у сітцо, на газетку прасею, сіта ў мяне часцінькае-часцінькае, прасею, і яно так смашна з хлебам, і солькаю пасалю, бульбу мачаіш і з расолам. Ну, так смашна! І сала ня нада. І сытна. І пад’ясі. Там жа алей патоўчаны. Ішчэ патаўку, пакуль ужо саўсем, а тое ўмешыю ці парасёнку, ці курам. І бульба — во!

Лён і Лляніца ў ляну. Пара ўжо—мужык і жонка. Дак, усё баба наша казала, жыта красуіцца, дак яна і кажа: “Во, хоць бы ветрык быў, штоб Жыта з Жытніцай асемяняліся, штобы зёрны харошыя палучалісь”. І, ці проса, як пачынае каласіцца, дак прыдзя і кажа: “Во, ветрык харашо ганяя. Ета проса апыляя”. Я кажу: “Баб, і проса?” — “Да. І ў просе, і ў каждым ёсце-ка самка і самец. Ці ў ячмені. Вецер калыша і іх апыляя. Так і лён і лляніца, “добрая маладзіца, красавіца-дзявіца”.

Эта Бог сказаў, што бывае Лён і Лляніца?Да. Ета справеку веку. Мільён гадоў таму ідзець. Дак баба наша і кажа: “Ё песня Лён і Лляніца”. Я гаварю: “Баб, ну, навучы ты мяне”.

У ляну Лён і Лляніца. Я калісь у бабы пытала: “Баба, Лён і Лляніца, дак гаварю, як-та разбіраць? Дак, баба і кажа, я гаварю: “Ета хлопец і дзеўка?” Яна гаворя: “Да. Лён — ета хлопчык, а Лляніца — дзевачка. І ў жыце ета ё, Жыта і Жытніца і Ячмень і Ячменіца. Яны ж і апыляюцца ад ветру”. Гарбузы сабіралі раз, дак баба гаворя: “Кладзіця гарбузы адзельна, а гарбузіцы аддзельна”. Мы гаворым: “Баб, а чаго?” — “Гарбузіцы — ета самачкі,  дзевачкі”. Мы гаворым: “Баб, (я дапытатлівая была), а па чом ты ўгадаіш?” А яна і гаворя: “У гарбуза шышкі таўсцейшыя, а ў гарбузіхі — жопка такая шырокая”. Баба нам так казала. Я з бабай усё дружыла. І семкі выбіраім на семяно, ад гарбузіцы я выбіраю семкі на семяно. Дак баба і кажа: “На гарбузіцы, паглядзі, па тры гарбузы растуць, а ў гарбузу па адном”. Я не бряшу, бряхала мне баба, дак і баба наша не бряхала, такая баба ў нас харошая была, на ўсём свеці яна адна.

25.

Пасеялі дзевачкі  ллянок і лляніцу

На высокім месці да й на бугравіцы,

Лю лі лю лі, да й на бугравіцы.

Штоб на нізкім месці лянок не пагніў,

Штоб белы ляночык да й крэпенькі быў,

Лю лі лю лі, да й крэпенькі быў.

Ой, лянок і лляніца разам узыходзяць,

Лянок із лляніцай дзень і ноч гаворяць,

Лю лі лю лі, дзень і ноч гаворяць.

Узышоў ляночык, длінны сцебялёчык,

І зацвіў ляночык, сіненькі цвяточык,

Лю лі лю лі, сіненькі цвяточык.

Лянок і лляніца ад ветра апылялісь,

Ад жаркага сонца яны адзявалісь,

Лю лі лю лі, яны адзявалісь.

Залаты званочкі ад сонца паспявалісь,

Лянок з лляніцай званочкам абнімалісь,

Лю лі лю лі, званочкам абнімалісь.

Лянок і лляніца людзей адзяваюць,

Лянок і лляніца людзей сагрываюць,

Лю лі лю лі, людзей сагрываюць.

Лянок і лляніца людзей прыбіраюць,

Лянок і ллянца людзей украшаюць,

Лю лі лю лі, людзей украшаюць.

Дзевачкі ляночык тоненька папряюць,

Палаценцы тонкія яны вытыкаюць,

Лю лі лю лі, яны вытыкаюць.

На вадзе бягучай палаценцы вымываюць,

С тонкіх палаценцаў адзёжку пашываюць,

Лю лі лю лі, адзёжку пашываюць.

С тонкіх палаценцаў рушнічкі рабілі,

Палявы цвяточкі на рушнічочках шылі,

Лю лі лю лі, на рушнічках шылі.

Рушнічкі на Бога яны надзявалі

І сваю святліцу яны ўкрашалі.

Лю лі лю лі, яны ўкрашалі.

Залатыя свечы яны запалілі

І Госпаду Богу паклоны адбілі.

3


26.

Калі пяюць?Як лён сеяць.  Сеяць — пяюць. Калісь баба кажа, ляшылі, во, ідома і цягнім такую палку, у калхозі, штоб відна, дакуль сеялі лён, мужчыны, і падыходзьма, яны і гаворяць: “Дзеўкі, нам некагда, нада ж зарабіць болей! (За трудадні шчэ было). Дак, цягніця і пейця”. Мы гаворым: “Цяжола!” Такую ёмкую тоўстую палку, штоб жа відна чарта ета была. Мы і прапявалі. І пяюць яе, як водзяць Стрялу. Лён лучшэ ўсяго шануяць. Вот,  я ня знаю, як дзе, а ў нас чаго-та шанавалі, песні пра лён. І ў Стряле, і ў карагодзі. Як бяруць лён, бяром і пяём іх. Баба не казала: якія яны? Іх хто бачыў? Дзевачка і мальчык. І яна гаварыла…Мы: “Баб а пачом ты знаіш?” Яна і гаворя: “Калісь жа нам гаварылі, хадзіў Гасподзь па полю, сам Гасподзь, і гаварыў, што ў Лляніцы болей званочкаў, какаточкаў, а ў Ляну — мала, ета будуць — дзве”. Мы і глядзелі, вот, вырвім калі, кучарявая такая, а каторая — дзве-тры. Яна гаворя: “Ета Лён”.

Лён пасеяць, яйцы белыя падкідаюць, а калісь Ягорка наш пашоў, два яйцы зварылі, мы з Тусяй іх ухвацілі тыя яйцы варяныя, малы, гадкоў яму было пяць ці, мо чатыры, пашоў сыроя ўзяў і як падшыбнуў, і каробка стаяла, яно ў каробку ўпала і разбілась. Баба і кажа: “Пагніе наш увесь лён”. І, праўда, дажчы пашлі, пагніў лён. Матка і кажа: “Ну, хадзі без сарочкі. Мы табе сарочкі ўжо не пашыем”. Ён плача: “Мам, пашый!” — “Ня буду! Твой лён пагніў. Было яйцо не разбіваць. Вот, табе, разбіў — і лён пагніў”.

Пост и Масленица / Пост і Масляны тыдзень

27.

Ціперь дзень пагуляяць, а калісь, баба гаварыла, масліная начынаіцца, каляда канчаіцца, нядзеля — масліная, ета ўжо загаўляяць, у панядзелак загаўляяць ці ў васкрасенне, можна загавеяць на пост, ета бліны пякуць, і твораг сабіраяць, масламі заліваяць у гарьшчочык і даюць усім: “Бярыця ешця”. І ўсю нядзелю ядуць малошная, ета ўжо загаўляюць на пост. І на конях садзяцца, у цябе конь, у мяне конь, калісь аднаасобна было, садзяцца на каней, бяруць гарэлкі, бяруць закускі і едзяць, паедуць, радня жыве, там, будзя, хоць і за пяць кіломітраў, туда едуць, едуць на маслінку — і ўсі па сёлах на конях, наездзяцца, коні патомяцца, дамоў прыязжаяць, бутылку зноў выпіваяць, і цэлую нядзелю маслінку гулялі, а ціпер жа маслінку адзін дзень пагуляяць на базары тут ці на плошчадзі, а тады загаўляяць ужо  ў панядзелак. Ета ад вужа толькі выпівалі і скаромная елі, штоб ужо ў лесі не пападаліся. Ета ад вужа. Ета прыходзіш ты ка мне, ці, там, другі: “Давайця, хлопцы,  “ад вужа”. І ўсім дзецям патрошкі даюць. Ета выпіваяць, і ў панядзелак ішчэ, там, закусыяць, а тады ўжо — пост. Баба гаворя: “Прышоў пост — ужо падымае хвост”. Гурок, калі сялёдкі якія купляяць ці камсы. А то — гурок, капуста…суп пусты  і боршч. Пост спраўлялі.

28.

Калісь баба казала: “Маслінка ета прахвост. Любя, як Туся наша, смачна пад’есць, а работаць, штоб хтось работаў”. А я гаварю: “А чаго?” — “А Маслініца, Маслініца толькі смашнікі есць. А Пост рабацяга. Гурочкі і капусту паядая, да ўсё рабатая і рабатая, рабатая і рабатая”. Мы гаворым: “Баб, дак хто яму варя?” — “А Гасподзь яго кормя”.

29.

а. Баба памерла, дзевяноста тры была. Мы бабу так даглядалі! Самі не ядзім, перва — бабе,мы, можа, і плоха дзелалі. Яна поставала. А мы возьмем да жыру жарянага уваллёма-уваллёма. Яна палядзіць і кажа: “Скалкі ё! Хто Богу сагряшыў?” І я ўсё дзелала, і Ягорка, і Туся, меншыя, Маша ня дзелала, яны большыя, і Ваня. “Ой, дзетачкі, ешця вы самы. Я ня буду есць”. А калі возьмем трошкі валлёма, матка і кажа: “Нясіця трапкач!” І каждай як увудзя! “Во вам, як бабу ў грэх уводзіць. Баба постуя. Ета яе дзела. А вы нашто ёй?” Мы гаворым: “Баб, ня еш, мы ўлілі трошкі”.  Яна: “Ну во, ціпер мне і есць нечага. Я ўжо хлебца із’ем”. А дурныя былі, плойма такія. Мы ж хацелі, штоб баба…а то б пашлі ў цэрькву, а з цэрьквы баба не дайдзя. Ета шэсць нідзель поставаць. І матка гаворя: “Во, табе як, што ты да двара ўжо не дайдзіш…да ў цэркві пастаіць, памоліцца… во табе: “Грэх, забірай у мех”. А нада есць што-небудзь” Дак баба пачне калі-небудзь на нас: “На што вы лліцё?” А матка гаворя: “Яны правільна дзелаяць. Лліце, дзеці, штоб яна зусім з голаду ні памёрла! Поп ні постуя!” Усё матка казала: “Поп нажрэцца да і ў цэркаў ідзець, да і варганя песні. А вы, дуракі, постуйця”. Мой унук Сярожка кажа: “Баба, еш, а то саўсім ня будзіш хадзіць, то нага баліць, а то і другая забаліць.”

б.  У панядзелак пост начынаіцца,  (ета ж, во — масліная нядзеля). Ета нядзеля пройдзя,  у скрясенне людзі загаўляяць, а ў панядзелак наша баба супчыку сабе, цыбулінку ўкрыша, а наш Ягорка быў малы ішчэ, дак ён што дзелая, а нам матка зажаря чым-небудзь, ці салам, алею тады не было, дак счас ён возьмя, ложку памоча:  “Баб, падалій!” Тады ж у адной місцы ядуць. Баба пойдзя, толькі пойдзя з міскай ці прынясе гарьшчок, а ён скарэй сваю ложку да у яе памоча. Баба той гарьшчок вылля, ён скарэй у ложачку набярэ да ў яе. Штоб бабе жырней было.  А мы смяёмся. А баба ж не дурная, палядзела, ня стала есць, а яна бульбы пакрыша, пшанца ўсыпя і зваря, цыбулінку, штоб пахла — пост ужо — а ён возьмя да вылля туды. Яна: “Дзеці, хто нарушыў Божжы Закон?” Мы ўсі маўчым. Яна ўсіх палядзіць, усіх абойдзя, і Тусю, і Машу, пяць нас было, і да яго. Счас ён будзя казаць: “Баб, ета не я!” А яна: “ А я па вачах бачу, што ты”. — “Баб, я адну ложачку ўліў!” Вот такі, што не змоўча. “Я адну ложачку ўліў” — “Ну дак, адну ложачку! Усё Бог бача”. Матка ўсё ругалася з бабай: “Што ты поствуіш? Ты за сем нядзель, дак ты ног не пацягніш!” Ета ж калі б  у магазін пашоў бы, купіў,  тут грошай німа, ці сялёдчыну, і нада ў Свяцкую іцці сем кіломітраў, а тут німа ўрэмя і грошай німа. “Дак во, салом зажарю і еш!”. А ён…мы ж яму: “Калі б бабе ўваліць!” Ён ложку возьмя, бабе ўвалле. Які ён тады ж быў, гадоў шэсць, возьме ўвалле, яна: “Хто ўліў?” — “Баб, трошкі — я, трошкі — не я!” Палядзіць па вачах: “Бог з табой сам…прыдзя ноччу”. — “Баб, нож возьмя і зарэжа?” — “Ета Бог сам ряшаць будзя, што будзя з табой дзелаць”. Калі ўсцыцца,  баба і кажа: “Во, ета за то, шта мне ў міску ллеш, а Бог табе во, штоб ты ўсцаўся”.

30.

Пост семь нядзель не гуляя,

А снег із палей убірая,

К вясне людзям зямлю ачышчая

І святоя Вялікадня дажыдая,

А ў прысвятую сыботу

Кідая ўсю ён работу,

Ён паску пшанічную выпякая,

На сталы ўсё смачная выкладая.

У цэркві Пост Богу маліўся

І Госпаду Богу ўкланіўся,

Што Ісус Хрыстос к нам васкрэсіўся,

Будзе век з намі пражываці

І людзей ад горя спасаці.

А пост усім людзям хваліўся,

Што наш Ісус Бог васкрэсіўся.

На Вялікадня Пост не гуляя,

Ламцямі паску людзям ламая

І ўсім людзям раздавая,

А вясне Пост паскі не ламая,

А цэлаю бахонку ёй давая,

За то шта вясна ўсю зямлю засівая,

І людзей у голадзі не кідая,

Штоб да Міколы ўсё адсявалі

І ўражай людзі дажыдалі.

Наш Ісус Хрыстос васкрэсая

І з намі на Вялікадня разгаўляя.

Увесь год Пост не гуляя,

А людзям работаць памагая.

31.

А Масленіца, баба казала, яна любя смачная паесць, да не работаць. Масленіца глядзіць, што б гдзе бліноў з маслам наесца, і ад паста ўцякая. А Пост — рабацяга.

32.

Лёлюшкі ў пост пяюць?Да Ўшэсця. А Ўшэсця пярёйдзя… А Пост усё лета рабатая. Да Паста папяюць, да і ўсё. Баба: “Пост увесь год работая, а Маслінка хвастом віляя, толькі сем дней папіравая, і глядзіць, што б дзе смачная паядаць”.

33.

Маслініца-маслініца,

Добрая, ана маладзіца,

У нас ты сем дзён гасцюіш,

І дзе ж ты год піруіш?

  • Пірую ў цёмным лясочку,

Пірую ў зялёным лужочку,

Пірую на той жа мясціне,

Дзе ж хлеба німа ні лусціны,

Пірую ўсё лета ў цвяточку,

Дзе многа для пчолак мядочку,

Пірую на тых я мясцінах,

Дзе многа лячэбных травінак,

Пірую пад сонцам я жаркім,

Пірую пад месяцам ясным,

Пірую на той жа рячыцы,

Дзе Ісуса крэсцілі ў вадзіцы,

Пірую пад Божжым я небам,

Дзе кормяць мяне Божжым хлебам.

Хто мяне, маслінку, шанаваць будзя,

Тому я з Богам памагаць буду.

Маслінка ад Поста ўцякала,

І хвартучок паціряла.

Пост маслінку даганяў,

Чуць свой хвост ні паціряў.

Маслінку адгуляйця

І церяз год мяне дажыдайця.

34.

А казалі, маслінкі сем нядзель,

Асталося маслінкі адзін дзень.

Масліная шчасліная,

Працягніся да Вялікадня.

А мы Каляды святыя прагулялі,

І святыя маслінкі мы даждалі,

Масліная шчасліная,

Працягніся да Вялікадня.

У васкрасенне мы загаўлялі,

Сыр у маслі паідалі,

Масліная шчасліная,

Працягніся да Вялікадня.

Бліны мы ў сыр-масла мачалі,

Прысвятую маслінку даждалі,

Масліная шчасліная,

Працягніся да Вялікадня.

Вараных мы коней запрягалі

І па ўсёй аколіцы праязжалі,

Масліная шчасліная,

Працягніся да Вялікадня.

І па ўсёй аколіцы праязжалі,

Масліныя песні распявалі,

Масліная шчасліная,

Працягніся да Вялікадня.

Маслінка Пост сустрякала,

І ад поста скарей уцякала,

Масліная шчасліная,

Працягніся да Вялікадня.

Святыя Каляды даганяла,

І с Калядам яна піравала,

Масліная шчасліная,

Працягніся да Вялікадня.

Сыр у маслі, калбасу даядалі,

А Пасту нічога не астаўлялі,

Масліная шчасліная,

Працягніся да Вялікадня.

А ты, Пост, гуркі, капусту даядай,

К вясне людзям бочкі спаряжняй,

Масліная шчасліная,

Працягніся да Вялікадня.

Первы дзень панядзелка не забывай,

А тожа гарэлку выпівай,

Масліная шчасліная,

Працягніся да Вялікадня.

35.

На маслінку ходзяць і песьні пяюць па дварах. Вот, падходзіма і к дому. Хто, там ужо выняся хлеба, мы і тэй падбяром. Дзяўчаты ходзяць. Вот, напрымер, к табе прышлі, ты — хлопец, мы пяём, ніхай ён будзя бальшы, Мікіта калісь, гадоў яму,  трыццаць, можа, болей за трыццаць,  з жонкай разышоўся, дак мы падойдзіма к яму:

А ў Тарасавых юрок, юрок,

Іхні Мікіта сцулёк, сцулёк.

Масліная шчасліна,

Працягніся да Вялікадня!

Вот, ні дае нічога ці скажа: “Ні пейця нам!”, — ці выскача, ты, напрымер, табе б спелі:

А ў Тарасавых юрок, юрок,

Іхні Генадзій сцулёк, сцулёк!

Ты б выскачыў…бягіць з чым-небудзь ці каўтане ў плечы. Ну, мы ўжо ўцікаема.

Там у адных была чэцвера сыноў, мы падходзіма:

А ў Жаваронкавых дзверы лубяныя,

А іхнія хлопцы — голавы сталяныя!

О-о-о! Як выскачаць Паймаяць! Дак і ў снег і ў запазуху натопчаць. Біць не бьюць.

Ты б, напрымер, прагнаў, тады ўжо пелі:

А хто сыру не дае, не дае,

Ніхай тому ўсё пагніе, пагніе…

Прыходзім і гаворым: “Пець маслінку?” А там матка будзя казаць: “Ёнужо бальшы, Маслінку не нада. Вы будзіця плахія песьні пець”. Ну, мы і пяем:

А хто сыру не дае, не дае,

Ніхай ён вам пагніе, пагніе…

Усякія мы ўжо…пакуль маслінка, дак мы каждаму двару песьні. І Буцькаў дзед нам падказываў: “Во так во-во, дзеўкі, во так во-во…” Дзед Жаваранкаў: “Во так во-во…”

36.

Баба: “Не танцуйця ў пост!” На первы дзень. Нада толькі ад вужа гарэлку піць і хрэнам да рэдзькай закусіць. Як бацька ці матка памрэ, ці хто ў дварэ — шэсць нядзель не танцэвалі. І перяд Вялікаднём.

37.

Было ў бацькі тры сыны,

Да ўсе ж яны Васілі.

На Васілье радзіліся,

На Хряшчэнне хрысціліся,

А на Маслінай нядзелі

С Аўдакеямі сядзелі,

Елі мяса, калбасу,

Піражочкі на мяду.

У жоны Аўдакеяў бралі

І на Маслінай загаўлялі,

А на первы паста дзень (?)

Елі гурочкі кажды дзень

І за сем нядзель паста

Сала не бачылі ні куска,

А на Вялікоднай жа нядзелі

Васілі с Аўдакеямі разгавелі,

Елі мяса, калбасу,

Піражочкі на мяду,

Елі сыр і тварагі

І ўсе сытыя былі.

38.

Гаворяць: “На маслінай і ў верабья піва”. Усё баба наша казала: “На маслінай і ў верабейкі піва заморская”. — “Баба, ідзе ён бярэ?” — “Найдзя верабейка, і разгаўляіцца таксама. Во, пціцы точна знаюць празнікі”. Мы гаворым: “Баба, чаго?” — “А, во ж, петухі, а яны знаяць, калі хто іх вуча?..хто іх навучая?..а яны зняць і адзінаццаць часоў — пяюць, і дзвенаццаць, і час…хто іх вуча?..яны знаяць урэмя. Пціца вумней чылавека.

На каго баба казала казала: “На маслінай і ў верабья піва”?Калі, во, хто прыдзя к нам, баба: “Хадзіця есці!” — “Што-та ў вас там ё?” — “А ўсё, во, ё!” Як які празнік, яна гаворя: “На маслінай і ў верабейкі заморская піва ё”.

День св. Власия / Уласкi

39.

І ў пост ён на якойся нядзелі ходзя — ці Ласкі, ці Ўласкі — баба казала: “Нікалі ня дзелайця! Прагуляйця тэй дзень, вам Бог здароўя дасць, а то прадзелаеця, а тады прахварэіця ў такі дзень”. Дак нічога нельзя, ён дужа ўрэдзен для скаціны. Як ужо Каляды праходзяць: “Баб, калі Ўласкі?” — “Я тады вам скажу”. І на Ўласкі яна ўсё бліны. Учыняя бліноў, матка будзя казаць: “Чота-ты сення бліны?”  Дак яна і гаворя: “Уласкі. Дак нада на Ўласкі бліноў печ, тады — авечкам”. Панясе авечкам. “Панясу авечкам”. А мы ўжо: “Баб, мы панясом!” І ў нас быў сіротка — баранчык. Баба: “Перва сіраціне той дайця”. Учыня на заквасцы, яны такія пушныя, у нас скавародачка такая была, і блінок спячэ: “Наце авечачкам дайця”. А ці баба бача, мы аддадзім тому сіраціну. Яна трёх акаціла, дзве авечачкі, матка: “А еты ўжо выкінім яго”. Беленькі, а авечачкі чорныя былі. Дак баба і кажа: “Ай, Полька, не нада”. А яна: “А будзім вазіцца з ім шчэ з етым ягненкам! Выкінім, ен самы меньшы”. А мы плачыма. Ён шчэ мокры. Яна: “Во, выкінім яго, не жалка. А тыя авечачкі ніхай каля етай, а етага выкінім”. І панясла і выкінула. Мы плачым слязамы: “Ідзіця, я ўнясу — матка будзя ругаць, ідзіця вазьміця скарэй!” Прышлі, а ён ужо…зімой акацілась, халодна, дак мы за тога ягненачка да дамоў. Прышлі, у тряпкі ўвярцелі, на печы. Баба: “У цёплая ўвярціця”. І ён, то ж на марозчыку паляжаў, а матка то тое дзелая, то тоя, і ён ачуніў. Матка ўжо агледзіла, матка пашла на работу, пойдзе, а мы яго, баба: “Давайця паіця!” І прыўчыла баба яго з блюдца, у блюдца вал’е малачка кароўскага, і ён п’е. І вырасцілі тога барана — Божа мой! Дак мы яго — сіротка. Кінулі к авечкам, но  авечка яго не прыняла, дак мы яго сіроткай звалі. Дак мы етага бліна, возьмем, гаворым: “Ну, етыя з маткай!” Блін аддадзіма. — “Ну, усім вы падавалі?” — “Усім, баб”.

День Сорока мучеников / Соракi

40.

Называяцца — соракі, такія вот пцічкі із цеста. Ета матка дзелала. Цеста здзелаець з пшанічнае мукі. Тады ж прасты памол быў, не так як сперва белая мука, дак яны іх учыняць і пякуць: як вутачкі, як цыпляткі, і ножкі дзелаюць ім. Паставяць на скавараду, адна к адной прытуляць і пякуць. Рэшэта такоя, яны тоя рэшэта напякуць. Прыходзяць дзеці чужыя, суседзі, матка ім дае, бярэ па жмене-па дзве і дае, і самы ядзіма. І хадзілі етыя з Верашчак, з Неглюбкі — расіяні, дак матка і тым ужо. Баба і бульбы дасць і зярня па жмені дасць на Соракі, і етых піражкоў дасць. Курям давалі соракі. Баба выдзя разломя і карові дасць, і авечкам, курям, штоб гаворя, няслі па сорак яец у дзень. Ці яны будуць несць?

Вербное воскресенье / Вербная нядзеля

41.

Баба ўсё хадзіла свіціла, цэрквы як ішчэ не спалілі немцы. Яна на кароўскім кладаўе расла — верба, красная такая. Яна загадзей: “Дзеці, ідзіця нарэжця!” Мы пойдым нарэжыма, па бярэмку нясом. Баба паставіць у ваду, і яны, авечачкі тыя, параспуківаюцца, а тады ўжо на Вербная скрысення ідуць у цэрькву, а тады прыдуць з цэрквы, і зноў у ваду становя баба. А тады, туды-сюды, на веряс гоняць кароў. Яна наўхрэсць выганяя па хрястках уздоўж і ўперяк тры разы здзелая: “Ідзі, каровачка, з Гасподнім хрэстам на поля!” А тады, выганя і гаворя: “Як верба двара пільнуя, штоб так і карова пільнавала двор!” І авечак выганяя…па каждай пашлёпая.

Чистый четверг / Чысты чацверг

42.

Усё баба казала: “К чыстаму чэцвяргу штоб у хаці памыта была і на Бога, штоб рушнічкі былі надзеты”.

Пасха / Вялiкдзень

43.

Мы пытаім: “Баб, звары яец нікрашаных к Вялікадню”. Яна гаворя: “Нільзя. Госпадам Богам запряшчона.  Ісуса ж Хрыста распіналі, кроў цякла з яго. Нада крашаная яйцо. Сядзіш разгавецца: асвечаная яйцо. Хоць церькву ў нас тады спалілі немцы, не было, дак яна вынясе ўранні, устаня рана-рана, а то і ноч моліцца Богу, а тады вынясе, і ўсігда чось  дождзік малінькі пракапая, ета самы схадок ужо. Дак яна гаворя: “Во, ужо Гасподзь Бог пасвяціў усім. То ў цэрькві. Глаўная, Гасподзь Бог пасвяціў яйцы”. Вынясе, яны паліжаць, яна ўнясе, палупя, парэжа, на тарэлачку ці ў місачку: “Бярыця!” Штоб кажды перва яйцо з’еў, а тады ўжо…перва яйцо з’еш крошачку, яна крошачкамы парэжа, каждаму, колькі чылавек, столькі яна парэжа. З’ясі яйцо, тады ўжо пахрыстосаюцца: “Хрыстос васкрэс!” — пацалуюцца. Як яйцо з’ядуць, тады ўсё астальноя ядуць.

44.

Прынясе хто [у школу]…мы знаім ужо, што будуць учацялі ругацца, што крашаныя яйцы нясеш. Но плойма ё плойма! Прыдзіма: “Пакажы якія ў цябе яйцы!” У цыбулі ўсі, а хто ў красцы розавай: “Ой! Красівая! Ну, давай памяняім! У цябе, можа, дома ё”. Учыцілка прыходзя: “Хто з яйцамы прышоў?” Ну, усі ж маўчаць, хто прынёс, хто не прынёс —  да ўсі ж прыносілі. Хлопцы — тыя — хітрыя, схаваюць у калошы, завяжаць аборкай унізу, а мы куды схаваім? Яна ў сумках паглядзіць: “Січас жа ідзі выкінь!” Ну, жалка ж яйца выкінуць: “Я ня буду выкідаць!” Яна яйцо забірая. Куды яна іх дзяе? Я ня знаю. “Рылігіі папрыносілі сюда! Рылігіозныя яйца”. Дзеўкі большыя ў ліфікі хавалі. А мы  ліфікаў шчэ не насілі, па дзвянаццаць-па адзінаццаць гадоў, дак ня знаім куды хаваць, да па партах палазя, а тады ўжо дзірэктару даложа, у каго…Тый прыходзя: “Зачэм сюда прынасіла рылігіозныя яйцы?” Маўчыш, утупішся…што мы будзім гаварыць? А ціпер, во, бачыш, век міняіцца.

45.

Як Вялікаму дню ў вочы (глядзець, казаць)

Сказаць, як Вялікаму дню ў вочы. Баба наша ўсё казала: “І скажы мне праўду, як Вялікаму дню ў вочы”.

Што-нібудзь ці гаворыш, праўду ты гаворыш…глядзіш, як Вялікадню ў вочы. На Вялікадня нільзя не бряхаць, абы-што дзелаць, дажэ з жонкай не спяць.

На каго так кажаць?

Напрымер, еслі ты ці непраўду гаворыш, штоб праўду гаварыў. Дажэ косы расчэсываць мужчынам і то нільзя, не то шта бабам. Усё калісь баба наша гаворя, Іван возьмя,  бальшы хлопец, дак тады ж не было рясчосак, грябёнкай, баба: “На Вялікадня нічога нільзя, толькі адзеньціся, чысьцінька хадзіця, пад’ешця. Ешця на стале хто калі хоча і як хоча… ні абеды…

Чылавек еслі праўду гаворя ці будзя завяряць, што яно будзя тоя…ета вялікі дзень, ета самы Гасподні дзень, такі мілы дзень, справідлівы.

Вялікі дзень — ета ж празнік. Еслі ты праўду гаворыш і ты чэсцен адзін перад адным, ты глядзіш, як Вялікаму дню у вочы. А еслі ты чым-нібудзь грэшэн ці брэшэш што-нібудзь…Як малы, во, дзіцёнак пачане: “Ягорка, ты шкоду ету здзелаў?” Ён ужо не глядзіць на…А еслі ты, напрымер, ні браў…еслі ўжо вінават, ты будзіш уніз глядзець.

46.

Госпадзі, Святоя Вялікадня! Штоб яму Бог павыяў і шлуння, і пячонкі.

47.

Туда шалупайкі з цыбулі накладзеш у чыгунок ці ў кастрюлі і гарячым кіпяткам наліваіш, яна пастаіць і прыкыпіць, а тады ўжо яйцы кідаіш, яна, красная вада, і яйцы красяцца. А тая вада, шалупайкі, стаяць да Радуніцы на дварэ. У тых шалупайках ішчэ яец пакрасяць к Радуніцы. Ета Вялікадня радзіцілям — красныя яйцы нада. Пакрасяць, а тады выкідаяць на агарод, ямачку пракапаюць…туда.

4


48.

Гатаваліся к Вялікадню. Еслі дзе сіряты, матка будя казаць: “Колькі будзім яец красіць?” — “Ну, столькі і столькі”. А баба і кажа: “Полячка, нада  дзісятак, вот, сіряты дзеці, німа ні бацькі, ні маткі, нада і ім аднесць”. Вот, і мы дзісятак…і другія, такія болей набажлівыя людзі. Бацька наш калісь казаў: “Сам не даеш, но сіратаў пакармі”. Вот, німа ў іх бульбы, баба будзя казаць: “Варячка, аднясі…Куды ты пойдзіш?” — “Да Фідулёнкаў”. А яна і кажа: “Можа, там есцічкі німа, вазьмі ім. Вазьмі-ка…” Кайстры такія, палатно, у адну рэдзь зшыта…яна насыпя…на плечы і нясі. Ня усі давалі…каторыя самы бедна жывуць…а етыя усі падзіляліся. К Вялікадню і мяса…хто б’е..а то ад сцягна адсякая кусок…нясуць ім. Там Івоніха жыла, дзеда Майкі братава жонка, чэряз двор жыла ад іх…яна ім печ затопя і паску спячэ…і мукі ўсі насілі…калісь жа не было такія куплёныя, баба насея-насея: “Наце нясіця, там Івоніха спячэ пасачку ім”. А то дак самы, матка: “Наця нясіця дзяцям!” У велікодную сыботу. Нанясуць цэлы стол. І на Троіцу і па скрысенням такія прысмакі ім давалі. А малака кажды раз…падояць…сёдні ты падаіла аднясла ўранні…я…ужо…у а абед падоіш. І так усі людзі насілі сіратам.

49.

Асобенна еслі на смерць гатуюць, не надзяюць. Я знаю: у бабы нашай смярцёнае было, дак яна на Вялікадня завязывала хустачку. Завяжа, тады зноў паложа. Ці кохту. Ета, як у цэрькву ідзець. А ў цэрькву ня йдзець, дак такоя празнічная.

Вознесение (Ушэсце) Обряд “Ваджэнне і пахаванне Стралы”[14]

50.

а. Стралу для чаго водзяць? Штоб ужо уражай быў. Ета ж — Ушэсце. Ета ж ішчэ рана, ета да Троіцы ішчэ. Усё баба наша казала: “Нада пасадзіць, штоб да Троіцы ўсё, штоб верабей схаваўся ў падлісцейка. Штоб ужо ўсё ўзышло”. Я гаварю: “Баб, квасоль не памерзня?” Яна гаворя: “Нада штоб квасоль во такая во была ўжо к Троіцы, штоб верабей схаваўся ад дажча”. Верабейка сядзя пад дождзь да і сядзіць пад лісццям. Страла для чаго? Штоб урадзіла і штоб дожч не мясіў. Бываюць жа заліўныя  дажчы. У міне калісь памідоры, ані напалам, я і склала, і бярёсцінкай. Но каторыя і прыняліся, а каторыя…багата прапала. Штоб усё ўрадзіла. Баба усё: “Шануйця Юрыя-Ягорыя! Юрый-Ягорый — празнік, штоб на Юр’я-Ягорыя кароў выганяяць і гурочкі сеяць. І Ушэсціе і Троіцу, і які-та яна ішчэ празнік называла, штоб мароз не марозіў…ці Міколу? Празнік Ушэсця — дак усё баба казала: “Ушэсця шануйця і Троіцу”. Калісь у калхозі ў нас брыгадзір кажа: “На Троіцу нічога ня дзелаць! Гуляйці усі!” На другі дзень ужо каму загадая. А то гулялі. І штоб адсяваліся. Да Троіцы штоб у калхозі ўсё адсеялі. Харошыя людзі к Троіцы ўсё пасеяць.

б. Зачым Стрялу хаваюць? Яны хаваюць, штоб уражай быў. “Мам, на што етыя шпылькі — пыталі ўжо, — можна адкапаць?” А яна гаворя: “Няльзя!” Ета Бог дасць на лета харошы ўражай, што ў зямле яно”. І зярно ж не сабіраюць, а пасыпяць яго, ішчо і граблі возьмуць, пагрябаяць дажа, штоб вераб’і ня сабіралі. Штоб уражай харошы быў. Штоб жа свячоная было. Калі яго свяцілі? На Вялікадня. На Вялікадня баба ішла наша скрозь. Цэрква была, як мы шчо малыя былі. Я ўжо дзіўчонкай хрысціла ў сваёй сястры хлопчыка.

51.

Вот, калісяшнія, калісь прабабы пелі, тады аны адно за адным, маладыя вучылі. Маладыя ідуць дзяўчаты ў “Стряле” і шчэмяцца паміж матак. Тады бегалі, плакалі па чатыры-па пяць гадкоў, калісь дзяцей была па дзесяць-па восем. Дак бягім, матка: “Сядзі дома! Задавяць у Стряле! Людзей жа багата! Дак на нагу стануць ці што”. Босыя ідуць, не ва шта абуцца. А то: “Вон, бягіце паперяд!” Дак мы ўжо паперяд бягім, а дзед з бабай паперяд ідзець, а тады людзі ідуць у два  ряды да  ў тры да пяюць, а мы паперяд. А тыя дзед з бабай надзявалісь, калі ў красіваю адзежу, а калі адзенуць у дзераўё і з кастылямі, тэй і тэй, борады папрывязыюць з лёну. А мы ўжо паперяд, дак пабягаць за намі. Большыя не баяцца, а меньшыя мы баімся. Вот табе і Стряла. Двары пустыя! Усі людзі ідуць да краю. Прыходзяць да краю. Нясуць зярнятак, нясуць — у каго шпілька, а мы, малыя, плачам: “Мам, купі шпіляк нам! Шпіляк купляй!” А ў каго лезуць, косы кароцінькія, дак папрышчэпліваюць тож прыколкай. І кажды лезя, выкапаяць лапатай ямку, штоб жа кажды наперябой, у каго німа нічога — камянёк, давай камянёк сюды! І ніхто ня трогая. Такую глыбокаю выкапаюць ямку — і туды. Ета хаваюць Стрялу. І пакідаюць туда. А зярняткі бабы па полю сыпяць. І просяць Бога. Мы туды ўжо ня бягаім, ня пускаюць нас. А тады ўжо закапаюць, ідуць назад то ж пяюць етыя песні самыя. Папрыбіраяцца, смярцёная надзяюць, Стрялу ету шануяць, штоб ужо чыста іцціць надзеўшы. Стрялу закапаюць, назад ідуць да тога краю, штоб  адкуль началі, і там ужо закапаяць, (Што закапаяць?) Што ў каго ё: “Ну, Стряла, мы цябе закапаіма, а вясной адкапаіма!” І грэбяшок, грэбяшкі калісь у галавах былі, дак яны выцягнуць да закапаяць і гаваряць: “Адну закапалі за тэй год, а ета на новы год будзем адкапаваць”. Тады ўжо прымецяць, адкапаяць тэй грэбяшок і зноў у тую ўкінуць у ямку на другі год.  (Як адкапаюць? У які дзень?) Яны прымецяць, ідзе кала вугла ці каля загародкі адкапаяць, калі адкапваяць, перяломяць яго, да ўсё раўно бяруць, штоб нанава закапаць. (Яго адкапалі, а далей яго куды?)  Нясуць яго. Бабы ўжо адкапаяць. Чый грэбяшок закапавалі: “На! Нясі!” І яна ўжо нясе ізноў там. Мы ўжо…матка: “Я вам не накупляюсь етых шпыляк! Усё закапыеця!” А мы ж хочым, і я, і сястра мая большая. Калісь брацік у нас быў, і тэй слязам плача: “Мам, дай мне што-небудзь закапаць у Стрялу!”. Яна: “Мужчыны не закапаваяць”. Паддура яго. Ён камянёк найдзя, будзя несць, і прыдзя і будзя доўга гаварыць: “І мой камянёк у Стряле закопаны! І мой!” Ну ўжо хваляць: “Ой! Маладзец! І ты камянёк закапаў!” — “Да матка шпыльку не купіла”. (Пачыналі Стрялу. Вот тут адкапалі і куды нясуць закапаваць? У той жа дзень?) На Стрялу на Ўшэсція адкапваяць і зноў ідуць у тэй край адсюль. Сабіраяцца тут усі людзі, і ад краю ад етага і нясуць, тая ўжо, а іе німа, дак любая, і нясуць на другі канец, і туды прынясуць закапаяць яго там. Мы ўжо кідаім абы-што. Перва тэй  грыбяшок укінуць, а тады ўжо закапваяць плойма етыя. Мы такія палачкі скарэй бяром кароцінькія, плойма: “Я два ўкінула!” Прыдзіма дамоў: “Я і палачку ўкінула, і шпыльку ўкінула!” Ета ж дзеці. Сколькі там дзетак! Насыпяць. Баба, там, адна усё закапыя, старая, ана і малітваў багата зная, дак  ана скрозь закапая, гаворя: “Ідзіця, ужо ня месціцца ў ямачку! А ўсё кідаіця!” Плойма! Нам жа інцярэсна. А тады хвалімся цэлы год, што я столькі ўкінула, а другая скажа: “Ой! А я толькі шпільку ўкінула!” Скрозь: “Мам, скора, там, Ушэсція?” Матка: “Да, вы мне ўжо галаву адурылі!” А баба: “Дзетачкі, будзя, будзя”. Тады ўжо прыдзіма, баба наша: “Ці паўкідалі вы?” Калі пойдзя, там, двара глядзець: “Паўкідалі вы сваё?” — “Ой, баб! Каменькі пакідалі”. А баба: “Што вы — камянькі?” А мы абы хваліцца, што мы пакідалі. Усе кідалі ў адну ямку? У адну. Капаюць так, штоб кідалі туда. А етыя ўжо смяюцца. А мы прыдзем, штоб маткі ня кідалі. “Мам, дай я тваю ўкіну!” І другая бягіць: “Мам, ну давай ты ня кінь!” — “Ну, на, ўкінь маю ўжо туда!” Хлопцы кажаць адзін раз: “Дзеўкі, пайдзёмця стрэлавую ямку адкапаем да шпыляк набяром”. А там, у нас адна дзеўка, старэй нас, да з намі гуляла: “Няльзя! Я сказала матцы: “Мам, пайду я тую ямку адкапаю”. Дак яна мне сказала: “Бог здзелая, што ў цябе рукі паадпадаюць і карміць цябе з ложкі будуць, еслі ты ета будзіш дзелаць”. Дак яны гаворяць: “Дзеўкі, мы не пойдзіма. Ніхай яны ляжаць там, а то рукі паатсыхаюць, ноччу ўстанім, а рук німа, паатпадаюць. Дак што мы будзім дзелаць без рук?” І ні пойдам.

52.

а.  Дзед і баба. Гэта, сапраўды, дзед і баба альбо наряжалі? Ета наряжалі. У нас там адзін мужчына ўсё наряжаўся, любіў наряжацца, тады ўжо мацюкі кліня, мацюкі мацюкая на плойму, паперяд жа плойма бягіць, ім жа анцірэсна бачыць. І правядуць, тады ўжо круг дзелаюць, круг вядуць, пяюць песні кругавыя.Пасярод сяла? Пасярёд сяла. А пасярёд сяла, жыла ў нас магазіншчыца, і яна ў Стряле, і мужык. А мой брат на гармоні атлічна іграў, вучыўся ў Гомелі, і заўклубам быў, дак ён іграў, ідзець, падыгрыя, а тады вынося, Ліда: “Пастойці-ка! У мяне чамярняк[15] ёсць!”. Там, шчэ выходзяць, дзеда і бабу угашчаяць. Плойме даюць што-небудзь, піражкі якія пячэш. Госпадзі! Лезуць, кажды хоча з рук. Проста з рук хватаяць! “Па адном піражку толькі каждаму дадзім. Што будзя астальноя, дзед і баба будзя раздаваць. Ужо астануцца тыя, маленькія такія піражочкі, ну, штоб весялейшая Стряла была. А тады ўжо паводзяць, кругавыя папяюць і Стрялу зноў вядуць. Кругавыя — гэта якія?  Ета “Па жэрдаццы шла я па тоненькай…”, “Ёрры-маёрры…”, ішчэ — іе і на свадзьбе пяюць “Ой, маць мая, матушка, калышы маё дзіцятушка…” Я іе да палавіны толькі дакажу.

— Ой, маць мая, матушка,

Калышы маё дзіцятушка.

А я пайду нагуляюся,

На другога растараюся.  Ужо без мужыка радзіць (КомментарийВ.А. Грецкой)

- Чорт яго накалышыцца,

Сярэдзіна мая крышыцца.

- Ой, маці, пячонкі гаряць,

Пусці мяне на вячоркі гуляць.

А я пайду нагуляюся,

На другога растараюся.

 б.  [Об обряде “Стрела” в д. Столбун Ветковского р.]

Хто ж там паперяд ішоў: дзед, баба? Там німа дзеда і бабы. Я пытаю у Стряле? Там німа дзеда і бабы ў Стряле. І маладых німа — пана і паненкі? Німа. А вот, як і дзе. А ў нас былі дзед і баба. Надзяюцца — “ёрья”. У ёрья. У нас Дунька была, баба, ета скрозь, яна надзеня штаны, назадзі прарвана, і так во (накланілась задам), і мужчыны ідуць, мужчыны і бабы, яны: “Дунька, іціць тваю маць! Ну што ты дзелаіш?” Яна: “Благадарю вам за ета”. І задам станя. А тут жа людзей цьма, усі, і малыя, а малыя паперяд бягаць ужо, дражняць бабу. А яна з кастылём, хусту абы-якую, дзіряваю надзеня. І дзед прыбярэцца так. Ідуць, ім выносяць, хто гарэлку… І яны насабіраяць, знаіш, сколькі гарэлкі тыя. З бумажкі леячку здзелаяць, і туда ўліваяць. А тады, паводзім, сабіраімся ўсі, хто па бутылцы на дваіх, хто на аднаго, і выпівання, сала, яец павынясуць. І гуляяць. А то прыбяраяцца, яна надзяецца ў празнічная, андарак надзяе, вянок які згардаячаць, у каго якія раннія цвяты, на галаву. А ён ідзець прыбраны, белая рубашка, галстукаў не было. Во, ета  — пан і паненка. І ў Закружжы так дзелалі. А там (в Столбуне), гаворыш,  німа. Якая ета Стряла? Дзед жа з бабай закапаваяць. А там усе закапаваяць. Вот, бачыш… Кажаць, у каждай сям’е па чорціку і ў каждам сяле па чорціку. Хто як ужо здзелая.

Калісь, дзед і баба ўжо, а калі паўз адзін бок ідзець красівыя — пан і паненка, а па другі — дзед і баба. І за дзедам і за бабай большы плоймы, усі плойма за іх, ідуць, уродзе, падражняяць. А яна ўжо з кастылём: “Я вас паб’ю счас!”. Дзед і баба закапывалі? Да. Ані ў зямлю кідалі. А плойма і каторыя ахотнікі, шпыльку, брошачкі тады былі ў плацця ці ў кохту, і брошкі не жалея. І зарываяць, закапаяць. І плойме прыкажаць: “Не выкапаваць! Хто выкапая, будзя сільна рука балець. І не чапалі. Хто капаў ямку!? Дзед і баба. Ці пан і паненка. А мужчыны спічкі кідаяць. А ці мужчыны хадзілі ў “Стряле”?[16] У нас усе хадзілі. І ёрья яны прыгатовяць, Дунька гаворя: “ Я ўжо нагатавала сабе”. Мужчыны гаворяць: “Дунька, ты ж штаны харошыя надзень”. — “А ета вы бачылі? Надзену такія, якія мне наравяцца!” І, вот, зад распораны, і яна лятву ету пакажа. Яны заліваяцца. Усі смяюцца. Пашуцяць, пасмяюцца. І счыталі за красівая.

53.

Шлі ад Марозаўкі. Я бабе казала: “Чаго-та з етага краю ідуць на еты?” А яна гаворя: “З етага края ідуць, штоб на ўсход сонца Стрялу весць”. Давядуць, во, крайняя хата, правядуць трохі, ямачку выкапаяць, тут у нас была канава, крайнія хаты, маленькая растаянія, і канава ішла, грэбля была круглая, кароў ганялі. Крайнія двары. Зойдуць і закапываюць на краю. Год наряджаюцца баба і дзед, а год — маладыя. У адзін год не было і маладыя і старыя адразу? Так не наряджалі. Ета была, падкаменцы[17] к нам прыдуць. У нас будуць дзед і баба, а у іх — маладыя.

Дзеці камянькоў насабіраяць, ліш бы ўкінуць. Падойдзя: “І я ўкінуў!” Хто кусочык хлеба ўкінуў. Кусочык хлебца абізацільна кідалі. Солькі і хлеба. Ета ўжо дзед і баба кідая. Такую крошачку кінуць. І солькай пасоляць. У іх ужо прыгатоўлена.

Як вядуць, закапываюць. У цябе, напрымер, шпылька, шпыльку кідаіш, у мяне брошка. Калісь мы брошкі пакідалі, плацця, брошачкі  такія былі, дак брошкі пакідалі. Матка: “Што ты тут расхлябана?” Я гаварю: “Мам, я ж укінула брошку ў Стрялу”. А матка і кажа: “Німа ўма. Ты ж бы што-небудзь. Усе раўно,прападзе, заржавея”. Баба гаворя: “Ты шпылечку лучшэ кідай. А брошка яна ж дарагая”. Там…дарагая…капейкі стоіла. Я дзеўкам сказала, там, Каця Коршунава і я пакідалі брошкі. Красіва ж, што ж бы ўсі кінулі. І ўсі кідаюць. Закапаюць “Стрялу”. І гаворым: “Пайдзём адкапаім, свае брошкі найдзем”. Ну, у зямле капаліся, капаліся, да яны ўжо паляжалі  колькі, так, што еты шпылечкі, што ўколыюцца, паржавелі. Мы адтачылі, я гаварю: “Мам, во, і брошку дастала”. Ой, баба на мяне: “Нясі назад. Ета ты горе ў двор прынясеш. Не чапай! Стряле падарыла, нуі ніхай”. Закапалі Стрялу. І ўсё.

Прайшлі ў канец вуліцы, і капай, на бок узышлі, усягда на правам баку. Кажаць, баба наша казала: “На правы бок ангелы ідуць, а на левы чэрці”. Усё баба казала, вот, ідом, на двор па-маламу захочыш, яна: “На які бок нада сыходзіць?! На левы, а не на правы. Патаму шта па правым баку ідуць ангелы, а па левым чэрці”.

54.

На Стрялу старыя бабы дажы і смярцёная надзявалі, штоб ўжо прыбрацца красіва. Прыбіраліся ўсе людзі. А еслі етыя, дак надзяюць смярцёная. Плойма, тыя ўжо на празнік жа ё тож наряжаяцца, ішчэ і ленту прыколяць іззаду. “Мам, прыкалі мне ленту!” Штоб красівей ужо было. Штоб кажды красівей усіх быў. А то калісь на Вялікадня надзенім, к Вялікадню, тады хаваім, а не надзяём, штоб на Стрялу новая, чыстая да новая — красівая. Ну, к Стряле ўсі наряжаліся красіва. А як дзед і баба ўжо надзяюцца — у ёр’е, як старчыкі ідуць, старцы ж калісь хадзілі. Ну, дзеці ўжо, знаіш, каторыя малыя — баяцца, уцякаюць ужо, а з кастылём дзед: “Я вас счас у сумку забяру”. Ня грозя так, дзве жэншчыны, дак яны ня грозяць, штоб жа яны баялісь шыбка, ці “уб’ю”, ці што, а “у сумку!” і ўсё “панясу, да Стрялы буду ў сумцы несць!” А ў сумцы ж, думаець, ня відна нічога ня будзя. А хочаць наяву ўсё бачыць. Дзед &m Як Вялікаму дню ў вочы (dash; гэта сапраўдны дзед, альбо жанчыну наряжалі? Жэншчыны ў нас.  А адзін у нас, багата разоў, ён ужо памёр, Мішка яго звалі Мурзіла. Калісь былі буквары, “у мурзілкі Мішкі жылі былі кніжкі”, дак яго Мішкай звалі, і Мурзілай празвалі, дак тэй надзяваўся, настаяшчы мужчына, гаворя: “Пайду хоць нарэжусь гарэлкі!” Ён выпіць любіў. Дак выносяць, там, у нас адзін такі самастаяцельны быў — Мацвей Іванавіч — вынясе гарэлку, дзеду налле, дак там адзін мужчына гаворя: “Наряжайця мяне ў бабу. І я пайду. Хоць гарэлкі ж вынясуць. І я прайду ў Стряле”. А калі дзве бабы наряжаюцца, мужчыны заняты ці п’яныя, дак з яго нічога ня будзя. Мурзіла нап’ецца, дак яны гаворяць: “Ня нада Мішка!”

55.

а. Як Стрялу водзяць, во й лі во й лю лі скрозь пяюць.

б.Лёлюшкі ў пост пелі?У пост пяюць “Як жыла ўдава пасярёд сяла…”Дак ета паставая. Лю лі лю лі етая пяюць, а словы толькі паставыя. Нам так казалі. Пост, дак мы пяём “Як жыла ўдава пасярёд сяла…”Яна длінная, мы пяём ціхінька, а хлопцы качаяць нас, адзін — на етым краю, а другі — на етым, і дзяржацца за цапы, тэй так упірая, а тэй — сюда, і яно як раскалышыцца, ім ужо лёгка качаць, яно сама арэля шугая, а мы, дзяўчаты, пяём ету песню. Як не пяюць, яны гаваряць: “Во! Ня будзем вас качаць! Пейця  песню. З песняй весялей. А пра ляночак пяём, як Стрялу водзяць.

 в. Песні бываюць кругавыя. Як Стрялу водзяць, пасярод сяла, а як Закружжа дліннюшчая такоя, там, можа, і тры раза, дзе шырэйшая места, карагод водзяць, пяюць: “Ой, ёрь-рі маёррі…”. А эці як называюцца, дзе лёлюшкі? Ета ж гаворяць, давайця кругавую, а тыя стрэлавыя. Стралу ж вядуць, за рукі бяруцца, ідуць, а плойма пасярёд, і дзед з бабай ідуць, ганяюць іх. А баязлівыя дзеці, дак тыя ўряд ідуць, паперяд кала маткі, будуць дзяржацца за андарак. Калісь красівей было. Вот, ціпер і цілевізары, а тады ўвечары гарлаяць песні, у том баку будуць і ў том дзярэўні, і пасярёд — у нас свае людзі. І сыходзяцца, гаворяць: “Пазавідывалі на песні! Ідом к вам”. Жора наш іграў на гармонь. Мы пад гармонь. Ці мы яму ладзілі, ці ён нам. Любыя песні ён падыграя. А калі ўдзень: “Давайця, дзеўкі, па бутылцы!” Віна, вон,  было чарвівая, ці па дзевяноста капеяк, ці па дзевяноста пяць, павынясім, сала хватала, яец вынясім, хто яйцам запівая, хто што. І танцуім, маладосць была, і старыя пяюць, а мы танцуім, а Жора наш любіціль іграць. На свадзьбі он чарачку вып’е: “Не нада мне. На пасашок дасцё, і ўсё”.

56.

Як жыла ўдава пасярёд сяла,

Ой лі вой лю лі, пасярёд сяла.

А было ў тэй удавы дзевяць сынавей,

Ой лі вой лю лі, дзевяць сынавей.

А дзісятая дачка — Насцечка,

Ох і  вой лю лі, дачка Насцечка.

Ой, казала маці: “Ідзіця ўсе ў найму!”

Ох і вой лю лі, ідзіця ўсе ў найму.

Або я вас не пракармлю,

Ох і вой лю лі, вас не пракармлю.

А што тры пайшло ў вахотнічкі,

Ох і вой лю лі, у вахотнічкі.

А што тры пайшло ў разбойнічкі,

Ох і  вой лю лі,  у разбойнічкі.

А тры пайшло на Дунай гуляць.

Охі  вой лю лі, на Дунай гуляць.

Дачка Насцечка ў бор па ягады,

Ох і вой лю лі, у бор па ягады.

Заблудзіла яна ў цёмным ляску.

Ох і  вой лю лі, у цёмным ляску.

Напалі тры разбойнічкі,

Ох і  вой лю лі,  тры разбойнічкі.

Павялі яе ў сваю хатачку,

Ох і вой лю лі, у сваю хатачку.

І пытаюць яе: “Чайго роду ты?”

Ох і вой лю лі, чайго роду ты?

— А я роду, роду ўдавінага.

Ох і  вой лю лі,  а я роду ўдавінага.

Первы кажа: “Вары вячэрячку”.

Ох і  вой лю лі, вары вячэрячку.

А другі кажа: “Сцялі пасцелячку”.

Ох і вой лю лі, сцялі пасцелячку.

А трэцці кажа: “Лажысь са мною спаць”.

Ох і  вой лю лі, лажысь са мною спаць.

А яна кажа: “Не буду спаць, буду вянкі звіваць”.

Ох і вой лю лі, буду вянкі звіваць.

Перваму саўю з берязовай лісты,

Ох і вой лю лі, з берязовай лісты.

Другому саўю з сухой лазы.

Ох і  вой лю лі,  з сухой лазы.

Трэццяму саўю з жгучой крапівы.

Охі  вой лю лі, з жгучой крапівы.

А я сястра ваша, сястра Насцечка,

Охі вой лю лі, сястра Насцечка.

Заблудзіла я ў цёмным лясу,

Охі  вой лю лі, у цёмным лясу.

57.

Пасеялі дзевачкі белінькі ляночык,

Лю лі лю лі, белінькі ляночык.

Узышоў ляночык, доўгінькі свалочык,

Лю лі лю лі, доўгінькі свалочык.

Узышоў ляночык, вузінькі лісточык,

Лю лі лю лі, вузінькі лісточык.

І адцвіў ляночык, тонінькі лісточык,

Лю лі лю лі, вузінькі лісточык,

Узышоў ляночык, сіненькі цвяточык,

Лю лі лю лі, сіненькі цвяточык.

І адцвіў ляночык, сіненькі цвяточык,

Лю лі лю лі, сіненькі цвяточык.

Параслі ў ляночкі, зялёныя званочкі,

Лю лі лю лі, зялёныя званочкі.

І тыя званочкі ад сонца паспелі,

Лю лі лю лі, ад сонца паспелі.

І ў ляну званочкі так пазалацелі,

Лю лі лю лі, так пазалацелі.

І ў ляну званочкі ад ветра звінелі,

Лю лі лю лі, ад ветра звінелі.

І сталі дзяўчыты лянок выбіраць,

Лю лі лю лі, лянок выбіраць.

Пачалі дзяўчаты ў снапкі вязаць,

Лю лі лю лі, у снапкі вязаць.

Пачалі дзяўчаты снапкі аббіваць,

Лю лі лю лі, снапкі аббіваць.

Залатыя зёрнушкі на вецер правіваць,

Лю лі лю лі, на вецер правіваць.

І паслалі дзевачкі белінькі ляночык,

Лю лі лю лі, белінькі ляночык.

У высокам месці да й на бугарочык,

Лю лі лю лі, да й на бугарочык.

Штоб на нізкім месці лянок не пагніў,

Лю лі лю лі, лянок не пагніў.

Штоб белы ляночык да крэпенькі быў,

Лю лі лю лі, да крэпенькі быў.

Дзевачкі ляночык белы падбіралі,

Лю лі лю лі, белы падбіралі.

У бальшыя кулёчкі ляночык вязалі,

Лю лі лю лі, ляночык вязалі.

Белінькі ляночык у бані сажалі,

Лю лі лю лі, у бані сажалі.

І сухі ляночык на кляшчотку мялі,

Лю лі лю лі, на кляшчотку мялі.

І беленькі ляночык тряпельцам тряпалі,

Лю лі лю лі, тряпельцам тряпалі.

А зімой ляночык тоненька прялі,

Лю лі лю лі, тоненька прялі.

А да Вялікадня красенцы дзевачкі паткалі,

Лю лі лю лі, дзевачкі паткалі.

Вясной палаценцы на сонцы бялілі,

Лю лі лю лі, на сонцы бялілі.

На вадзе палаценцы чысцінька мылі,

Лю лі лю лі, чысцінька мылі.

З тога палаценца да рушнічкі шылі,

Лю лі лю лі, да рушнічкі шылі.

І палявыя цвяточкі на рушнічку шылі,

Лю лі лю лі, на рушнічку шылі.

І на ўсі іконкі рушнічкі надзявалі,

Лю лі лю лі, рушнічкі надзявалі.

І новы ляночык да Ўшэсця трусілі[18],

Лю лі лю лі, да Ўшэсця трусілі.

58.

Не летай-ка, галачка, рана на зарэ,   

Люлі люлі, рана на зарэ,

Не летай-ка, галачка, у зялёным саду,

Люлі люлі, у зялёным саду,

Не збівай-ка, галачка, ранняю расу,

Люлі люлі, ранняю расу,

А ўжо тая росачка даўно аббіта,

Люлі люлі, даўно аббіта,

А ўжо тая Варынька даўно прапіта,

Люлі люлі, даўно прапіта

За таго за парнічка за маладога,

Люлі люлі, за маладога,

За таго за Ванячку, за халастога,

Люлі люлі, за халастога.

Ваня вёў каня свайго ў рэчаньку паіць,

Люлі люлі, у рэчаньку паіць,

А Варынька з вядзерцам да за ім бягіць,

Люлі люлі, да за ім бягіць.

— І куда ты, Варынька, рана так бяжыш,

Люлі люлі, рана так бяжыш?

І чаго ў пасцелічкі ў белінькай ня спіш?

Люлі люлі, у белінькай ня спіш?

— Ванячка мой мілінькі, табе памагу,

Люлі люлі, табе памагу,

Каня варанога з вядра напаю,

Люлі люлі, з вядра напаю.

Ідзі-ка ты, Варынька, дамоў ідзі спаць,

Люлі люлі, ідзі дамоў спаць,

А я буду коніка адзін напаваць,

Люлі люлі, адзін напаваць.

Падышоў да рэчынькі каня напаваць,

Люлі люлі, каня напаваць,

Стала яго Варынька ваду набіраць,

Люлі люлі, ваду набіраць.

Упусціла Варынька чыстая вядро,

Люлі люлі, чыстая вядро,

Заплакала Варынька да на ўсё сяло,

Люлі люлі, да на ўсё сяло.

— Ня плач, мая дзевачка, я табе памагу,

Люлі люлі, я табе памагу,

Я табе вядзерачка новая куплю,

Люлі люлі, новая куплю.

І паехаў Ванячка да ўздоўж сяла,

Люлі люлі, да ўздоўж сяла,

Прывез ёй вядзерачка да залатоя,

Люлі люлі, да залатоя.

— Ідзі ка мне, Варынька, слёзкі абцяру,

Люлі люлі, слёзкі абцяру.

І цябе я, дзевачку, крэпка абніму,

Люлі люлі, крэпка абніму.

Падышоў да дзевачкі слёзкі абціраць,

Люлі люлі, слёзкі абціраць,

Стаў ён ету Варыньку крэпка цэлаваць.

— Ой, ня нада, Варынька, каня напаваць,

Люлі люлі, каня напаваць,

Залато вядзерачка за сабою браць,

Люлі люлі, за сабою браць.

59.

Ой, красна-красна ў лесе каліна,

Ох і вой лю лі, у лесе каліна.

А красней усяго дзеўка Варына,

Ох і вой лю лі, дзеўка Варына.

Ой, гусей пасе да ўсё слёзы ілье,

Ох і  вой лю лі, да ўсё слёзы ілье.

Да ўсё слёзы лье, роднай мамкі не ймея.

Ох і вой лю лі, мамкі не ймея.

Мамкі не ймея, толькі мачыху,

Ох і  вой лю лі,  толькі мачыху.

[Толькі гусей пасе,

А вячэраць у сям’ю не ідзе.

Усё браняць, ад стала адганяюць,

А мачыха бярэ чапялу да заганяя ў клець].

5


60.

Ой, мая мамачка, ой, мая родная,

Ох і  вой лю лі, мая родная.

Ой, на што ты мяне, ой, замуж аддала,

Ох і вой лю лі, замуж аддала.

Ой, замуж аддала, ой, у чужоя сяло,

Ох і  вой лю лі, у чужоя сяло.

Ой, у чужоя сяло, ой, у незнакомая,

Ох і вой лю лі, у незнакомая.

У незнакомая і ў далёкая

Ох і  вой лю лі, і ў далёкая.

Ой, не прыду ж к матцы я ні раз у госці,

Ох і вой лю лі, я ні раз у госці.

Ох і  вой лю лі, у гадок разок.

А на Вялікі дзень, на Вялікадня.

Ох і вой лю лі, на Вялікадня.

А прынясу я мамке а тры радасці,

Ох і вой лю лі, а тры радасці.

А я тры радасці, ой, невясёлыя,

Ох і вой лю лі, ой, невясёлыя.

А первая радасць — муж мой пьяніца,

Ох і вой лю лі, а муж мой пьяніца.

А другая радасць — дзіця маленькая.

Ох і вой лю лі, дзіця маленькая.

А трэццяя радасць — сама малада,

Ох і вой лю лі, ой, сама малада.

А сама малада, а шлюць да горада.

Ох і  вой лю лі,  а шлюць да горада.

А із горада ідзі да Кіева,

Ох і  вой лю лі,  ідзі да Кіева.

А ля Кіева ляжала целячка,

Ох і  вой лю лі, ляжала целячка.

А і к целечку ніхто не прыступіцца,

Ох і  вой лю лі, ніхто не прыступіцца.

А прыступілася стара бабачка,

Ох і  вой лю лі, а стара бабачка.

Стара бабачка, яго мамачка,

Ох і во й лю лі, яго мамачка.

Ой, узяла ж яго на свае ручачкі,

Ох і вой лю лі, на свае ручачкі.

І панясла яго аж да цэркаўкі,

Ох і вой лю лі, аж да цэркаўкі.

А ў цэркаўкі дзвер адчыніліся,

Охі  во й лю лі,  дзвер адчыніліся.

Ой, самы свечачкі да й запаліліся,

Ох і  вой люлі,  да й запаліліся.

Ой, самы кніжачкі зачыталіся,

Ох і вой лю лі, зачыталіся.

А само целячка а схаранілася,

Ох і вой лю лі, а схаранілася.

К яму ўсе ангелы а паявіліся,

Ох і вой лю лі, а паявіліся.

61.

А на краю сяла, там стаіць гара,

Вой лі вой лю лі, там стаіць гара.

Гара высокая, аж да облака,

Вой лі вой лю лі, аж да облака.

А на той гарэ сядзяць тры сокала,

Вой лі вой лю лі, сядзяць тры сокала.

А тры сокала да тры маладыя,

Вой лі вой лю лі, да тры маладыя.

Вой, адзін сокал, ён гару доўбе,

Вой лі вой лю лі, ён гару доўбе.

А другі сакалок камні скідая,

Вой лі вой лю лі, камні скідая.

А трэцці сакалок мачыху ругая,

Вой лі вой лю лі, мачыху ругая.

Што мачыха-змяя сірату пракляла,

Вой лі вой лю лі, сірату пракляла.

— Штоб ты, сірата, каменнай гарой была,

Вой лі вой лю лі, каменнай гарой была,

А мая дачка — раскрасавіца,

Вой лі вой лю лі, раскрасавіца,

Штоб да маёй дачкі ішлі ўсе маладцы,

Вой лі вой лю лі, ішлі ўсе маладцы,

А да цябе, сірата, марозы-халада,

Вой лі вой лю лі, марозы-халада,

Штоб на табе, гара, трава нерасла,

Вой лі вой лю лі, трава нерасла,

Штоб на табе, гара, пціца гнязда не віла,

Вой лі вой лю лі, пціца гнязда не віла,

Штоб на табе, гара, дзеўка касу не пляла,

Вой лі вой лю лі, дзеўка касу не пляла,

Штоб над табой луна ноччы не свяціла,

Вой лі вой лю лі, ноччы не свяціла,

Штоб жаркая сонца да цябе спаліла,

Вой лі вой лю лі, да цябе спаліла.

Троица / Троіца

62.

Пойдам у лес, усякіх цвятоў нарвом, прынясом. Заўтра Троіца, дак мы з каждага дзерава ламаім: толькі садовага не рвалі, а з дзікарастушчых мы ўжо ламаім па ветцы: з рябіны, з бярёзы і, асобенна, клён. І мы прыносім, у хаце, дзе можна, мы зелень етую накладалі.Тады баба звяжа яе. Мы: “Баба, куды?” — “А ета харашо ад пажара”. І панясе, і ў каморку паложа, а хоць на хату паложа.

Иван Купала / Купалле

63.

“Дзеці, хадзіця ў лес за папараццю!” Мы, бедныя, ходзім, шукаім папараць. Не найдам. А што дзелаць? А там адзін хлопец быў, такі шустры: “Дзеўкі, шчас прыдумаім!” У лесе найдам які цвяток красівы. Возьмя ён жыгальца[19], праколя, туды ўсодзя. Ідом. Баба старая: “Дзетачкі, ідзе вы былі?” — “А, во, купальскага цвета нашлі! Паглядзі!” — “Збряхалі. Папараць ніхто не знаходзя”. — “Мы знайшлі! Хадзі паглядзі: з папараці цвет. Папараць расцвіўся”.  Бабе нашай пакажам. Яна: “Ай-я-яй! Нада вам абманываць людзей?” Мы: “Баб, а чаго?” — “А сколькі людзі жывуць, папаратнага цвеціка не знайшлі ніхто”. І хадзілі і ноччу, у нас, там, сухоя балота, вырастая такі шырокі і адна сцябліна. І яна не цвяла. Усякія сарты папаратніка: два ілі тры.

64. Мы зналі, што Купалле, но там жа…ніхто ў Закружжы… Дак толькі баба пашле: “Дзетачкі,  ідзіця папараці ў двор, штоб скаціна, як з поля гонюць, так штоб жа, ета ж лета, і ў пуні яна вясіць. Дак яна ў пуні павеся, завяжа, бягіця к Купаллю, сёдня — Купалле ўвечары, дак: “Ідзіце ў лес да нарвіця!” Мы пойдзем абярэмак нарвом, прынясома, у нас лес — блізка, прынясом, яна ўжо звяжа, павеся ў сараі. Ета, штоб не вяліся, калісь жа, што  шчыкоча коней — ласічка. Дак во, ласічка сядзя і на кароў. Калісь у мяне карова, вот, стукая ноччы, я пуню адчыню, свет запалю: німа нічога, а карова стаіць мокрая, такая мокрая, як хто вадой. І, вот, расой такой, як раса. Пачала людзям казаць, яны гаваряць: “Вазьмі казінаю кожу павесь, у каго козы да лупяць. Яны запаху баяцца. І прыходзілі шапталі. Прыходзіла маладзіца, яна ўмела шаптаць. Нічога не памагая. Кажды дзень яна мокрая. А тады, казінаю кожу як павісела, усё. Ну і керасінам я абліла. І ўсё. Прыду — сухая карова. Што іе мучала? Хто кажа, што вуж абвіваецца і піў іе малака. Ласічка — яна сама па сабе альбо яе насылаюць? Ласічка, яна заводзіцца ў сараі, і еслі конь ці карова, садзіцца, штоб карова ня дастала, і яна іе шчакоча і шэрсць вырывая, і карова пацея ці конь, яна ліжа расу тую — на шэрсці раса. І калісь у калхозі жэрябец быў, дак конюх і кажа: “Хтось катаіцца ноч”. А бабы, там, старыя гаваряць: “Ня хтось!  А кожу нада павесіць”. Тады, у адне, там, маладзіцы былі козы, ён пайшоў узяў, брыгадзір гаворя: “Ідзі вазьмі”. І павесілі там на сцяну, прыбілі. І ўсё. Ня стаў жэрябец болей пацець. А ён тады ліжа пот еты.

65.

Купалля. Ета ціперь ужо здзелалі празнік Купалля. А тады Купалля, баба скажа: “Сёдні дзень Купалля”. Ну і ўсё. “Ідзіця, дзеці, папараці ў двор прынясіця”. Яна клала папараць у сараі, утыквала. Папараці ж каровы не ядуць. Дак яна: “Бярыця, утыкнём!” Утыкня ў сцяну папараць тую, у хаці паложа. А для чаго тая папараць? Ета калі б счас бы — папытаў. А тады кладзе баба, ета бабіна дзела. Будзіма казаць: “Мам, баба, папараць вон прыняслі, дак панясла ў пуню!” — “Баба зная нашто!”

66.

На Купалля, напрымер, ціпер, во, ночы ня спяць, абы гарэлкі напароцца, а тады ідуць, ну, Купалля, чорныя ягады ўжо ё, чорныя ягады спеяць на Купалля. Вот, мы пойдзіма…баба: “Дзеці, Купалля! Ідзіця ў ягады!” Мы ўжо сабіраімся, усі на пасёлку. У нас за гародамі балота перёйдзіш — ягады — вот, аж чорна! Ідзе цвяток зрываіма, прыносім, увечары матка нам з цвятоў, тады ж багата — люцікаў, усякіх званочкаў — нарвома на поплаві, у лясу  цвятоў…прынясом, баба і матка ўжо вяночкі плятуць нам на галоўку: мне, Тусі, Машы, Ягору — хлопец — усё адно вяночкі ўсім. Яны сядзяць “Купалінку” ету пяюць.

67.

Купалінка-Купалінка,

Цёмная ночка,

Цёмная ночка,

Дзе ж твая дочка?

Мая дочка ў чыстым полі,

Белу ружу поля,

Белу ружу поля,

Белы ручкі коля.

Купалінка-Купалінка,

Дзе ж твая дочка?

Мая дочка ў цёмным лесі

Травы сабірая,

Травы сабірая,

Дзетачак купая.

Травы сабірая,

Дзетачак купая.

[Вот, якся ж, што ў лячэбных травах дзетачак купая.

Купалінка-Купалінка,

Дзе ж твая дочка?

Мая дочка па лясу гуляя, лячэбныя травы дзеткам сабірая. Лячэбныя траўкі дзеткам сабірая і малых дзетак у купелі (начоўкі такія) купая].

Купалінка-Купалінка,

Дзе ж твая дочка?

Мая дочка ў лужочку

Цвяточкі зрывая,

Цвяточкі зрывая,

Вяночкі сплітая,

Дзеткам надзявая

[Маленькім дзеткам

На галоўкі надзявая.

І ў чыстай рячыцы галоўкі абмывая].

68.

Па-свойму…у каждым…а ў Падкаменні не так пелі. Штось трохі, ну, ня так. Ета Мар’юшка ўсё хадзіла к нам, у іе дваюрадная сястра тут жыве, дак яна хадзіла сюда. Прыдзя, гаворя: “Прышла ў Амяльноя ў пірагі. А то ў ягады німа ўрэмя хадзіць, дак я не хадзіла, дак прышла ў пірагі”. Тут жа ўсі: “Ой! Госць прышоў!” Тут Падкаменне ад Амяльнога…куры тыя сюды заходзяць крайнія…людскія… Дак яна прыдзя. “Госць к нам прышоў!” І ўжо пірагоў ей дадуць есць і дамоў дадуць. А сюда дак сабіраюцца ўсі. Ну, інцерэсна, дзе багата людзей…на сярёдак. А ціперя-ка із-за гарэлкі сабіраюцца. Дак Мар’юшка пряпае сваю, у яе голас тож харошы быў…штось трохі да ня так. Яна гаворя: “Я ўмею па-свойму і па-вашаму”.

69.

Купалінка-купалінка, цёмная ночка,

Цёмная ночка, і дзе ж твая дочка?

Мая дочка ў чыстам полі белу ружу поля,

Белу ружу поля, белы ручкі коля.

Купалінка-купалінка, і дзе ж твая дочка?

Мая дочка ў цёмным лесе травы сабірая,

Малых дзетак у купелі яна вымывая.

Купалінка-купалінка, і дзе ж твая дочка?

Мая дочка ў лужочку цвяточкі зрывая,

Малым дзеткам на галоўкі вяночкі звівая.

Купалінка, раскажы нам, дзе доч ноч гуляя

І з якою цішыною яна размаўляя.

Мая дочка ў цёмну ночку спаці не лажыцца,

З лесам, лугам і травою ходзя Богу маліцца,

Травы сокам напаўняя, цвяточкі медуніцай,

А дамоў яна прыходзя да ранняе зарніцы.

Травы ўсе на зямле Божэй усіх ісцаляюць

А цвяточкі медовые здароўя прыбаўляюць.

Преображение / Спас

70.

На Спаса і мёд, і ўсякія фрукты. Вот, іе і завуць Спасаўка-ласаўка. Асобенна мёд купляяць, яблакі, у каго яблак німа.

Баба век яблака…колькі пражыла, гаворя: “Я яблака да Спаса нікалі дажа і не пазавідавала. У мяне дзетачак там багата, на тым свеці, дак ня буду есць яблака. Пасвячу і ўсё”. Ездзілі свяціць дажэ яблакі, цэрква была, закрылі кумуністы, дак у Вылева ездзіла. “Ці пойдзім, дзе бабы свецяць, каторыя займаюцца етым[20], тады ўкушу яблака. А як жа? Гасподзь Бог будзя даваць к Спасу ўсім па цэлым яблачку, а маім дзеткам, што ўкушу, па таком скрылёчку будзя даваць. Дзеткі маі будуць плакаць, а чужыя будуць есць”.

 

71.

Спаскае крашчэнне дзетак

На Спаса Мацерь Божжая каля рэчкі хадзіла,

Неахрышчаных дзетак за ручкі вадзіла.

Божья Мацерь к рэчкі падхадзіла

І Госпада Бога прасіла:

“Нада нам у чыстай рячыцы

Дзетак пахрысціці ў вадзіцы”.

Гасподзь на Спаса яблачкі свяціў,

Някрышчаных дзетак у рэчкі хрысціў.

У чыстаю рэчку ўкунаў

І цёплым ветрам абціраў,

У райскі сад дзетак прывадзіў,

Свечаныя яблачкі ўсем дзяліў,

Спасаўскім мёдам прачашчаў,

Божжыя праскуркі ўсем даваў

І на галоўкі крэсцікі адзяваў.

Ету малітву ўсё казала баба: “Дзеці, вазьміця і прагаварыця — сёдні Спас, дак ету малітву”.

72.

На Спаса дзетак крысцяць?  Гасподзь Бог, ета Гогаль усё казаў, ў іх там, фамілія — Гогаль была, дак гаворя (баба Алёна): “Дзеткі мае някрышчаныя, усё раўно, я на кладаўе іх клала, адзін паўз адзін”. Дак ён гаворя: “Гасподзь на Спаса яблачкі свеця і дзетак крысця. І чыя матка да Спаса яблакі есць, тому палавіначку Бог даець. А чыя матка не есць, тому цэлае яблачка”. І, вот, баба колькі жыла, нікада да Спаса  дажэ ў рот не брала. Матка здзелая кампоту, яблак накрыша да гаворя: “Вон, падсаладзіця да ешця!” А баба ня будзя. “Баба, ну, еш! Ета ж варэныя”. — “Усё раўно, тут яблакі ё. Штоб маім дзеткам давалі цэлая. А то будуць мае дзеткі завідаваць. А ў мяне іх  сем — чэцвера нежывых нарадзілася да трое жывых памерла. І Маша, у мяне сястра, Віцька ў яе памёр, і яна і ціпер, ішчэ ж маладая, первы Віцька быў, да памёр, і яна нікада ня есць яблака. Ігрушы, дак можна есць, дак яна ігрушы еслі..а яблакі яна ня ела, гаворя: “Не. Усім дзеткам Гасподзь Бог на Спаса будзя яблачкі дзяліць,  а майму палавіначку толькі. Дак будзя Віцька хадзіць да плакаць, казаць: “А палавінку матка з’ела да Спаса”. І ў Томкі Лідка памёрла. Яе не хрысцілі, ні што. Баба калісь і кажа: “Мая ўнучачка, яе Гасподзь на Спаса пахрысця”.

“…нармальныя дзетачкі, — кажа, — нармальныя, я іх не закапывала так, а грабочык дзелалі, дзед здзелая, і панясу на кладаўё. Ета божжыя, даў мне Бог, і палажу…на канаві не клала, а клала, там месца заняла і клала. На канаве каго кладуць? Кажуць, няхрышчаных дзяцей на канаві нада класць, штоб з хрышчанымі не быў. А баба мне і кажа, што Мацерь Божжая кала рэчкі хадзіла і ўсіх дзетак хрысціла і Бога прасіла…” На Спаса, як яблакі свецяць.

Воздвижение / Здвіжанне

73.

“Уся ета гадасць: і вужы, і гадзюкі, і яшчэркі хаваюцца на сваё зімоўе на Здвіжанне”. Так прабаба казала, бабы нашай баба казала, хлопец быў, гаворя: “Пайдземце, цёплы дзень, пайдземця на Здвіжанне ў лес. Паглядзім, як будуць вужы тыя поўзць. Ета ўсё — бряхня! Я буду первы іціць”. Ну, і пашлі. Хадзілі-хадзілі, зашлі, гаворя, сасняк, такі тоўсты, бальшы, зашлі туда, гаворя, і перяд намі выварацень, як дзерава буряй, гаворя: “Мы тут і атдыхном! І паглядзім, гаворя, вось штось такоя”. Такі клубок, здаровы, бальшы клубок, і шатаецца. І, гаворя, мы падышлі туда, хлопцы і дзеўкі калісь, ета ціпер ерунду нахальнічаюць і ўсё, а тады было благапалучна, етага яны ні дзелалі. Дак гаворя, качаецца, мы бліжэй падышлі, ён гаворя: “Во! Ішчэ і находку найшлі!” І падышлі, і ён, гаворя, рознымі колерамі, цветам разным, і зялёным, і красным і пакачываецца. Мы глядзім, ён гаворя: “Я пайду счас за яго прынясу вам сюды”. — “Ня йдзі!” І ён, гаворя, не пайшоў. “Ты ж не знаеш, што ета! Ня йдзі!”. Паглядзім: ішчэ паўзуць вужы. Як, гаворя, паўзлі, ён качаецца, і яны па адном, і так шчытна ў ряд кладуцца, а мы глядзім, і звіваюцца круглым клубком. Дак мы, гаворя, пастаялі, тэй смяльчак і кажа: “Ой! У мяне мароз па шкуры. Пайдземця скарэй уцякаць”. І пабеглі. Адбегліся: “Давайця паглядзім!” А ён усё качаўся. Як бы ціпер сфатаграфіравалі. А тады… Дзе тэй клубок? Мы пабеглі, а адзін там быў: “Скарэй! Ён за намі гоніцца!”  Дак мы, кажа, без аглядкі выскачылі на поле. Каціўся ці не каціўся? Можа, брахаў нам. Ну, і ні знаім, дзе той клубок. І з тых пор сказаў: “Ціпера-ка буду верыць старым, хто будзяшто казаць”.

74.

А баба не вучыла словам, як у лес ідзеш?

Мая баба ня ўмела, а тая крываротая баба, яе і звалі — баба Крываротка, вот, жана яго памёрла, баба асталася расціць дзяцей, ён сказаў: “Расці дзяцей у мяне. Дак яна і жыла ў іх. Дзяцей тых расціла. Дак усё ў ягады красныя бегалі, ды ўсюдых босыя бегалі, яна і кажа ўсяму нашаму пасёлку, длінны, бальшы быў пасёлак, і гаворя: “Хто будзя іціць у лес босы, заходзьце ка мне”. Вот, мы ўжо і заходзім за іхнімі, у іх быў Мішка, і Ванька, і Танька, заходзім, яна выдзя, кала нас стаіць, рукамі махая, гаворя, а нам жа ня анцірэсна: “Баб, скарэй гавары, а то ў ягады пойдам!” Ну, і пойдым. Яна: “Ідзіця, дзетачкі. Вас нічога ня ўкуся. Ідзіця”. І, босыя, ходзіма. І нічога ні ўкусывая нас. А штоб ета папытаць у тыя бабы, так ні анцірэсна была малым. Мы, такія — па восем гадоў, да дзесяці, і па дзвенаццаць гадоў. А яна шаптаць усё шаптала. Укуся змяя, там, адна ішла на сенакос, босая, па сцежцы ішлі, і яна ўкусіла, яна прышла пакуль да бабы, кіламетры два была, ужо і нагу разнясло. Яна пашаптала, тая баба, гаворя: “Паляжы. І ўсё пройдзя”. Яна дужэ шаптала.

Калісь мы пашлі ў лес. Тут, Шура сівенская[21]і я. У курачкі пашлі. Яны рана тады параслі. Яна гаворя: “Хадзім вон туды”. Мы па Зладзейцы і пашлі. (Называецца месца, тут, у Ветцы — Зладзейка. Казалі, лес быў сасняк, бальшы, і кралі лес ноччы. Леснікі назвалі: Зладзейка). Ну дак, яна гаворя: “Пашлі!” Прышлі: курачак багата. Яна прайшла далей: “Хадзі сюда! Тут ішчэ болей!” А я гаварю: “Ніхай.Я тут браць буду”. І так прайшла метраў двадцаць, а там яны — сцішба! Адзін кала аднаго, курачкі да пятушкі — грыбы! І падыходжу туда. Ляжыць вуж, во такі здаровы. І падняў во так во галаву ад зямлі, стаіць і сіпіць. Я спужалася да гаварю: “Шура! Шура! хадзі-ка сюда!” І заву тую Шуру. Шура падышла: “Чаго ты? Ці воўк напаў, ці напаў мужчына які плахі?” І яна скарэй ка мне шыбка так прышла: “Чаго ты?” Я гаварю: “Паглядзі-ка, які вуж, тоўсты, здаровы. Ён жа ўкуся нас”. Тая стаіць і кажа: “Ня абрашчай вніманія. І ні чапай. Ён такі вуж, як і мы з табой”. І яму: “Паўзі сваёй дарогай, а мы пойдзема сваёй. У цябе свая дарога, у нас — свая. Мы пойдзем”. Прагаварыла, і ён галаву апусціў, і там беразнічок, і ён у той беразнічок і папоўз. “У каждага, — гаворя, — свая дарога. Не чапай і яно цябе не троня. І мы пашлі. І да вечара хадзілі, і ўжо не бачылі нічога. І панабіралі і карзіны, і сумкі. Дак я кажу, убачыш іх, кажы: “Ідзі сваёй дарогай, а я буду сваёй”.

Жатва / Жніво

 75.

Першы зажон

 а. Штоб яна была чыстая, штоб яна адмылась, дзеўка, штоб маладая была, штоб кала яе не было, штоб на рубашцы не было. Штоб яна яшчэ не фарміравалась. Каля нас, там, дзяўчонка зажынала. Аны гаворяць: “Ну, каму зажынаць? Ніхай маладая зажне ў гэтым гаду”. — “Ну, ніхай!” Каму тут? Штоб толькі не абтряхалась тая дзеўка, штоб была чыстая.

б.Iў калхозе так, штоб бабы чыстыя, усягда бабы чыстыя і штоб яны счыталісь не грэшныя, і пераадзяваліся ў чыстая. Была баба — Проська Амерыканчыха, яна ва ўсё чыстая, сарочкі накряпляныя, красівенныя, навышываныя, ва ўсім празнічным, чыстым надзявалася. Iідзець яна, бярэ серп, лустачку хлеба, соль, тряпачку чыстую. Ідуць на паласу, у нас  — прэдседацель, дак сперва ідуць з етай жэншчынай, гаворяць: “Давайця пойдзем паглядзім, ці можна жаць жыта”. Яны павядуць яе, абойдуць, і яна кажа: “Нада яшчэ нядзелю падаждаць. А что ж мы зглумім хлеб — да і ўсё?” Із райкома націскалі, штоб была пахвала ім. А яны, мужчыны ёмкія ў нас былі, гаворяць прэдседацелю: “Нам нада здзелаць так, штоб хлеб у нас быў — і вес, і качаства. Iлюдзям будам даваць. А што ж мы пераглумім? Няхай яшчэ нядзелю стаіць!” Тады зноў прыходзяць, глядзяць, ці можна жаць, ці няльзя. Возьмуць жэншчыну і кажуць: “На зубу не раздаўліваецца, не раскусіш  — можна жаць. Прыходзяць, штоб баразёнка была. Кажуць: “У баразёнцы Маць Прячыстая з Хрыстом ляжыць. Яна бярэ хлеб і соль, кладзе ў баразёнку і гаворя: “Госпадзі, я вам кладу хлеб з соллю, а вы нам ураджай давайця, штоб ён не згніўся, не паваліўся, штоб мы яго воўрэмя ўбралі, штоб даждзямі не залівала. А тады бярэ серп, адрэжа тры жменькі: адну жменьку і другую, і трэццюю. Дзелая вязьмо. Вязенца здзелая, перяхрэсціцца: “Госпадзі, памажы! Снапок нажне і звяжэ. Ета ўжо зажалі яны. Iўжо прэдседацель: “Зажалі жыта. Заўтра можна іцці жаць. Проська Амерыканчыха зажала. Можна іцці жаць”. Тряпачку і хлеб астаўляюць. Соль на хлеб і тряпачку з мужчынскага рукава. Чаму мужчынскага?Казалі, мужчына — галава ўсяго. Усе тое кладуць… ці вароны з'ядуць, ці пціцы, ці сабакі — хто з'есць. А мы, дзеці: “Пойдам Божжага хлеба. Вой, пабягім! Хоць бы вароны ня з'елі!” Прыбягім, украдзем той хлеб. Прыдзем, матка будзе пытаць: “Дзе вас чэрці ганялі?” Мы глядзім, ета ж Божжы хлеб. Возьмем яго па лустцы. Паядом. А мы не ўправімся, напрымер, вароны паклююць. Раз прыбеглі мы за хлебам тым — вароны ўхвацілі. Сварымся на варон, што з'елі.Толькі ў васкрасення не зажыналі. Счыталі: “маё” жыта, “мой” — чацвер — “мужчынскі”, а жыта — “ма ё”. Ані ўжо ў аўторак зажыналі.**[22]

(в) Зажынаць бабы старыя хадзілі, прыбіраліся, усё празнічная надзяюць. Снапок нажнуць і паложаць. Надзенуць сарочкі навышываныя, накряпляныя. У вадныякабат быў, чорны, красным паабшываны. Прыбраныя ішлі, як у цэрькву. Прыдуць, памоляцца Богу, каждая па жменьцы нажне, у снапок паложаць. І ляжыць. Пойдуць жаць, хто там жне, тэй і у абабак паставя, а хоць прэдседацель забярэ ў канцелярыю.

Усё баба казала ці матка, як жыта паспея: “Нада іціць жыта зажаць на агародзі. Ідзі-ка, дак сёдні сажнём жыта, дак ідзі зажні”. А мы, Туся, Маша і я: “Мы пойдзіма зажном”. Яна гаворя: “Мацерь Божжая ўжо малітву прагаварыла, і жыта на полі зажала, і ў баразёначцы паляжала”. І, вот, у калхоз ішлі зажынаць, а, ўсё раўно, чыста надзяваліся, як у празнік, як у цэркву, і ішлі баб сколькі — зажынаяць жыта. Па жменьцы: адна жменьку нажне, другая, і на баразёнцы снапок паложаць.

Усё калісь прыдзя  прыдсядаціль: “Баба Алёнка, хадім-ка палядзім: “Можна жыта зажынаць?” Баба гаворя: “Пойдзіма счас палядзіма!” Пойдзяць перва паглядзяць, яна і скажа, калі сярпок возьмя, тряпачку, хлебца, солькі і пойдзя. Абойдуць, палядзяць. “Можна зажаць?” Яна скажа: “Можна!” А еслі на зуб возьмя, мягка раскусываіцца, каласок выцягня, бубачку і скажа: “Няльзя шчэ — мягкая жыта”. Амерыканчыха баба, наша баба  і ішчэ адна — старэйшых баб. Дак  яны і песенку прапяюць жніўную.

Усё надзівалі чыстая, як у цэрькву, царькоўная ўсё надзівалі. “Божжы хлеб”, — яны счыталі. Ета як вялікі празнік. І пройдуць зажнуць, вязенца здзелаяць, снапочык нажнуць, каждая па жменьцы. Адна жменьку нажне, табе даю, ты вязьмо дзелаіш…і снапочык нажынаяць.

Як зажынаяць, хрястом дзелалі калісь жменькі і вязеньцэ здзелаяць, паложаць. Я гаварю: “Я вязьмо на агародзі вазьму!” — “Не чапай! Ета вераб’іная!”  Там і ляжыць. Што значыць вераб’іная? Штоб вераб’і тыя каласкі аббіралі. Крыжыкам зрабілі і паклалі?Да. Там і ляжыць. Яны яго аббіруць.

76.

Первый сноп

а. Аставаўся той снапок да заўтряга, ідуць жаць, і абабкі ўжо носяць, а яго становяць. Дзень пажалі і забіраюць у калхозную канцэлярыю. (А раней? — Г.Л.) Раней кожны забірае сабе, як аднаасобна былі. Каторыя к сцяне падвесяць і да следушчага года стаіць. Iяшчэ казалі: “Із гэтага снапка нада курыцу-квактуху карміць, кідаць, як яна заквохча”. Каласы етыя кідаюць, штоб янавыводзіла цаплят. Iў гняздо кладуць. Наша баба, кляшчоткі былі —лён мялі, на кляшчотку паламае, паламае, штоб мягкая, і дае курыцы, а курыца ў гняздо пацягая.**

б. На Кут паставя. А тады ўжо да Куцці. А тады снапочык тэй…штось яна дзелала…курям жменьку сыпала…”зажынаты снапок”. А тады, як Куцця, яна возьмя куцці і тых зярнятак цярушыць, сыпя ў яду курям, і яны падаўбуць. Не казала для чаго? Можа, і казала што-нібудзь…

77.

Борода

а. Дажынаюць  жыта ўжо паследняя, прыносяць  цвятоў, дзе ў каго назрываюць. Яны ўжо нас пасылаюць, дзяцей: “Бараду сёння будам віць”. Етыя сажнуць каласкі, паложаць пад бараду. Ета кругла аставяць. Дажалі, напрымер, і астаўляюць паследняя на ражку. І возьмуць краснай лентачкай, штоб толькі краснай, абвяжуць зверху. “Баб, а для чаго красная?” — “Штоб ніхто рукі не парэзаў. Краснай лентай, штоб кроў не пралілась нічыя”. Iбарада стаяла на поле. Iўкрасяць да самага верху цвятамі. Iяшчэ астаўлялі другую. Пад бараду дзелалі вянок. Iбяруць тэй вянок, прыносяць прэдседацелю: “Вот, мы на бараду іздзелалі вянок, а вы на бараду дайце гасцінец” (Да калхозаў? — Г. Л.). Прыносяць бацьку і матцы. Жне матка і баба, а маленькія памагаюць, бараду дзелаць. Ета вялікі празнік.  Бараду дзелаюць і счас ужо прыносяць бацьку. А бацькі нет, дак у нас дзед быў, Майка — Мішка, дак ён у Амерыцы быў, нясом: “Дзед Майка, паглядзі, мы бараду нясом!” — “Падаждзіця!” Счас пойдзя, лусцінку хлеба вынося і кажа: “Вот вам за бараду! Нясіця пастаўце ў Куце”. Iяна на Куце стаіць. Зімуя.**

б. Бараду, як усё жыта сажнуць, дак дзелалі бараду і ў калхозі. А тады нясуць прыдсідацелю. А так дома прынясуць тую бараду. Ужо стаіць яна: адна на агародзі, а другую ў хату прынясом. І кала ікон паставім. І яна ўся ў цвятах, кругом, як кудзеля, ў цвятах. Дзелаім красіва. Матка наша паказывала нам і сама дзелала. З усякіх цвятоў. Тады рожа[23] была, бальшыя цвяты — і розавыя, і белыя, і жоўтыя — усякія бальшыя цвяты.

Я, напрымер, жну паласу, брыгадзір скажа, ён зная аб’ект, сколькі там асталося: “Сёдні ў нас абжынкі”. Васількоў нарвом, зрання панарываіма. Ціпер чось васількоў німа, травяць усі травы. А то васількоў, чыстацел нарвом…знаім, што  сёдні ўжо  бараду будзім весць. Брыгадзір прыходя: “Ну, звіла ты бародку на сваей паласе?”

Тое, што дамоў прыносілі, таксама казалі, што барада?

Да. Барада. Усё раўно — барада.

І ў калхозі прынясом.  У канцілярыі стаіць яна да новых венікаў.

“Да новых венікаў” — гэта як?

Чагось калісь гаварылі: “Будзя стаяць, пакуль новыя венікі парастуць. Пакуль — вісна”. І яна стаіць, тады ўжо прыбіраюць.

А хто так казаў: “Да новых венікаў”? Усі казалі: “У нас будзя стаяць да новых венікаў. Пакуль новыя венікі рэзаць”. Так толькі на бараду казалі? Ну, і так што-нібудзь, яны гаварылі. Я знаю, што матка наша без канца. Калісь спім, яна будзя гаварыць: “Падымайціся, а то да новых венікаў будзіця спаць: не разбудзі вас!”

А бараду — верьх сажнеш,  штукі два пад ніз паложыш каласкі, а то разнымі тряпачкамі і цвятамі. Толькі жыта. А пшаніца і ячмень не.

78.

Залом

Усё калісь казалі, як ідзе жыта заломаная: “Мацер Божая, хто заламіў, той ніхай і разломе!” Выжыналі той залом і набак кідалі.

6


79.

Закацілася да й жаркая сонейка

Да й за лес жа, за лясок,

Ты прыбудзь-ка, прыбудзь, Генадзій мілінькі,

Да й хоць прыбудзь на часок.

Да й раскажы-ка ты мне да й усю праўдачку,

Што ня можа ніхто знаць,

Да й раскажы-ка ты мне да й усю праўдачку,

Што ня можа радная маць знаць.

80.

Мая мамачка, мая родная,

Малады Ванька

Да краснаю Варварачку да ў цярамок павалок,

Да павалок, павалок чэраз цёмны лясок,

Толькі чутны галасок.

Ой, не журыціся вы, добрыя людзі,

Да ніхай серы валачэ.

Ой як выкачу я бочку,

А другую віна,

А штоб жы мая да святая Варварэнька

Ды ад ваўка ўцякла,

А штоб жы мая да святая Варварэнька

Ды не парваная воўкам была,

А штоб жа яна да здаровенька і са мною была.

81.

Гаварок, гаварок,

Малады Ванька.

Ой, ён верны гаварок.

— Ці даўно жа тваю прэкрасную  Варварачку

Да серы воўк павалок,

Да павалок, павалок

Да цераз цёмны лясок,

Толькі чуцен галасок.

— Ой, не тукайця вы,

Да, добрыя людзі,

Ой, ніхай серы валачэ.

Ой, як Бог судзя,

Да яна мая будзя,
Да яна ад ваўка ўцячэ.

Ой, як выкачу я

Да й бочку мядочку,

А другую віна.

Ой, што  бы ж мая прэсвятая Варэнька

Да й здаровенька была.

Ой, да што ж бы яе да буйная галоўка

Ды не забалела.

Ой, што ж бы яе да ліцо беленькая

Ад сонца не загарэла.

Ой, што ж бы мая прэсвятая Варэнька

Да здаровенька была.

Воўк. Можа, чалавек. Бяруць жа красівых дзевак і крадуць.(Комментарий Грецкой В.А.) 

82.

Гаварок, гаварок,

Малады Генадзій.

А  ён верны гаварок.

Ці даўно ж-та тваю да маладую Людмілу

Серы воўк у лес  павалок,

Павалок, павалок

Цераз цёмны лясок,

Толькі чутны галасок.

— Ой, не тукайця ж  вы

Да, добрыя людзі,

Ой, ніхай ён валачэ.

Ой, як выкачу я

Да й бочку мядочку,

А другую віна.

Ой, што  бы ж мая красная дзевачка

Да й здаровенька была.

Ой, што ж бы яе да ліцо белая

Ад сонца не загарэла.

Ой, да што ж бы яе да буйная галоўка

Ад жары не забалела.

83.

й, я рана смагла ўстаць,

Пашла ў поле жыта жаць,

Як пашла я жыта жаць,

У баразёнку лягла спаць,

Баразёнка вузёнка, я ж не ўмясцілася,

Была ночка каротка, я не выспалася.

А я дня ўкарачу, сабе к ночы прытачу.

Я не буду жыта жаць, у баразёнкі буду спаць.

Як ідзець жа мой Мікіта, на ём серая світа,

І пытая ў міня, чаго жыта не сжала.

— Вутрам нічога не ела і галоўка забалела,

І снапочык я нажала і пад галоўку паклала,

І павер мне я, не чула, як на снапочку я заснула.

Узяў жонку за руку і хацеў весць яе ў ряку.

— Не тапі мяне, Мікіта, заўтра я сажну ўсё жыта.

Заўтра на жыта прышла, сільна я ўтамілася.

Ой, я лягу на снапочык, атдыхну я хоць часочык.

На снапочык прылягла, не чула, як заснула,

А пачула я скрозь сна, як грымела ўжо граза.

Вецер жыта паваліў, дожч колас ўжо ўбіў.

Ой, што я нарабіла, я дзяцей угаладзіла.

У баразёнкі пракачалась і без хлеба я асталась.

Ой, Мікіта дарагі, скарэй каня запряжы,

Ты коніка запряжы і ўсё жыта запашы,

А на будушчыя лета

Мы ўдваём сажнём ўсё жыта ета,

Вот, ідзёт жа Мікіта, на ём серая світа.

Сустрякая Васіля, нясе ваду да двара.

Ён пытая Васіля: “Якая жонка ў цібя?”

Васіль яму атвячая: “Мая жонка залатая,

То спіць, то ляжыць, а да стала бягом бяжыць,

А як дзела загадаеш, то з агнём яе шукаеш.

Сам я печку патаплю, сам я дзетак накармлю,

Сам я жыта пажаў, сам снапочкі аббіваў”.

— “У мяне тожа жонка такая, ад работы ўцякая,

Пойдзя ў поле жыта жаць, у баразне дзень будзя спаць.

І найшла граза бальшая, усё жыта паплутала,

Я ўсё жыта прыпахаў, дажы зёрнышка не ўзяў.

Як з такімі жонкамі гаряваць, лучшэ іх папрадаваць.

На базар іх павязём, морды сажай нацяром,

Скажым, дзень і ноч працуюць, дажы морду не ўмыюць,

Дорага прасіць не будзім, з галавы скарэй ізбудзім,

А прададзім хоць за рубля, ліш бы дома не была”.

84.

Легенда пра колас

а. Калісь баба наша казала. Былі каласы: такая во саломка, а ета ўсё — колас. Такі бальшы. Бог прышоў, сказаў: “Мала з вас…” Пцічкі лятаяць, мы ж адганяім. У міне калісь проса, дак ўсё стаяла, я і варону дохлаю вешала, яны п’юць еты каласы. Чалавек адганяў пцічак.  Бог сказаў: “Ну раз так! Божыя пцічкі, а вы іх адганяіця. Я даў і на крадзяшчых, і на прасяшчых, і на чалавеку едзяшчых. Даў на ўсіх. А раз ты такія”, — узяў іздвінуў калосок”. “Вот, — гаворя, — быў бальшы колас (рукой ідзвінуў), застаўся толькі малы каласок. Сказаў: “Будуць і пцічкі есць, і вы будзіця карміць і катоў, і сабак — і ўсіх. Раз вы такія жадныя, я даў вам бальшы колас. Хваця і на пцічак”. І сказаў, усё баба наша казала: “Нікада чалавека… Сколькі ні давай яму дабра, ўсё раўно, яму мала, мала, мала — усё мала. Дак вот вам!” Аставіў колькі. А каласы калісь, прабаба бабіна казала: “Калісь каласы былі во такія во. І дожч не валяў, і вецер не валяў. Вот Бог так даваў. “А раз вы жадныя такія, што пцічкам жалеіця. Дзе ж ім чаво ўзяць паесць? Я даў на ўсіх, штоб вы сеялі, і пцічкі елі, і сабачкі”. Ета — шчэ мая баба і бабіна прабаба, ета тры пакаленні прашло.

б. Жала бярэменая баба жыта. Ішоў…калісь усе казалі, старычкі ідуць…ну, ішоў і сказаў: “Памагай, Божа! Хадзі, жэншчына, пагаворым”. А яна гаворя: “Некалі мне з табой гаварыць! Нада жыта жаць. Я — важкая, дак, бачыш неяк мне нагнуцца. Ня будзіш жа кідаць колас”. Ён гаворя: “Які б ты хацела, штоб быў колас?” Яна сказала: “Я — важкая, ну, бярэменая, як бы вышэй, а то салома малінькая, а то ўсё — колас, нада нізка нагінацца. А вазьмі важкай бабі да нагінайся”. Ён пацягнуў: “Такі?” — “Ішчэ вышэй, штоб я стаяла да жала”. Ён ішчэ пацягнуў: “Такі?” — “Во так харашо!” А як радзіла, хлеба мала, кажа:”Нашто я так казала?” А Бог кажа: “Ужо ўсё! Вы свой хлеб праігралі. Я аставіў толькі катам да сабакам”. А то была і на чылавека, і на ўсю скаціну. А ета толькі на ката і сабаку.



:[1] Гарады  і вёскі Беларусі Энцыклапедыя, Т. 1, кн. 1. Гомельская вобласць [Тэкст] / С. В. Марцэлеў; Рэдкал.: Г.П. Пашкоў (гал. рэд.) і інш. — Мінск: БелЭн. 2004. — 632 с. С.  207 — 208.

[2]Отдельные тексты из зафиксированного от Варвары Александровны Грецкой былииспользованыавтором в следующих публикациях:

Лапацін,Г.І. Аб шлюбных матывах у земляробчых абрадах на Веткаўшчыне [Тэкст] / Г. І. Лапацін //   “VIIIНавуковыя чытаннi, прысвечаныя С.Некрашэвiчу”: Міжнародная навуковая канферэнцыя “Міжнародныя навуковыя чытанні, прысвечаныя Сцяпану Некрашэвічу”, 18 мая 2007 г.: [Зборнік навуковых артыкулаў] У 2 ч. Ч.2. / рэдкал.: А.А. Станкевіч (гал. рэд) [і інш.] — Гомель: ГДУ імя Ф. Скарыны. — 2007. 277 с. С.205-210.

Лапацін, Г.І. З вопыту вывучэння традыцый абыдзеных тканін [Тэкст] / Г. І. Лапацін //  Традыцыі матэрыяльнай і духоўнай культуры Усходняга Палесся: праблемы вывучэння і захавання ў постчарнобыльскі час: зборнік навуковых артыкулаў / рэдкал.: А.А. Станкевіч (гал. рэд) [і інш.]; М-ва адук. РБ, Гомельскі Дзярж. ун-т імя Ф. Скарыны. — Гомель: ГДУ імя Ф. Скарыны,  2006. — 431 с. — С. 95-98.

Лапацін, Г.І. Новыя запісы дыялектнай фразеалогіі сучаснай беларускай мовы (п. Амяльное Веткаўскага р-а Гомельскай вобласці).  [Тэкст] / Г. І. Лапацін //  Фразеология германских, романских и славянских языков: сборник научных статей: вып. 1./под ред. Е.Е. Иванова. — Могилев: МГУ им. А.А. Кулешова, 2009. — 314 с. С 289— 298.

Лапацін, Г.І. Новыя запісы дыялектнай фразеалогіі сучаснай беларускай мовы (п. Амяльное Веткаўскага р-а Гомельскай вобласці). Частка ІІ.  [Тэкст] / Г. І. Лапацін //  Фразеология германских, романских и славянских языков: сборник научных статей: вып. 2 ./под ред. Е.Е. Иванова. — Могилев: МГУ им. А.А. Кулешова:  Готовится к печати.

Лапацін, Г.І. З назіранняў над дыялектнай фразеалогіяй. (п. Амяльное Веткаўскага р-а Гомельскай вобласці).  [Тэкст] / Г. І. Лапацін // Беларуская мова ў культурнай і моўнай прасторы Славіі: Матэрыялы міжнароднай навуковай канферэнцыі (Мінск, 24-25 лістапада 2009 г.) / Інстытут мовы і літаратуры імя Янкі Купалы і Якуба Коласа НАН Беларусі — Мінск: Права і эканоміка, 2009. — 340 с. —  С. 182 – 187.

Лапацін, Г.І. “Песьня сама падбярэ голас”, альбо некалькі штрыхоў да партрэту выканаўцы [Тэкст] / Г. І. Лапацін // “Нацыянальнае і агульначалавечае ў літаратурах славянскіх народаў”, Міжнародная навуковая канферэнцыя “Нацыянальнае і агульначалавечае ў літаратурах славянскіх народаў”, 19 — 20 верасня 2007 года. [прысвеч. памяці народнага пісьменьніка Беларусі Івана Шамякіна: матэрыялы]: у 2 ч. Ч. 2. / рэдкал.: І.Ф. Штэйнер (адказ. рэд).  [і інш.] —  Гомель: ГДУ імя Ф. Скарыны, 2007, — С. 66—70.

Лапацін, Г.І. “У нас песьні праз мяжу не ідуць…” Аб культуры выканання абрадавых тэкстаў. [Тэкст] / Г. І. Лапацін // Палевая фалькларыстыка і этналогія. Даследаванне лакальных культур Беларусі. Уклад. І.Ю. Смірновай. — Мінск: БДУКіМ. — 2008. —С. 143 —149.

Лапацін Г.І. “Як мой чапец крэпка спіць…” [Тэкст] / Г. І. Лапацін //  “Мова — Літаратура — Фальклор” Матэрыялы  VМіжнароднай канферэнцыі (да 80-годдзя прафесара Льва Міхайлавіча Шакуна). Минск: Право и экономика —2007. С. 479 — 482. 

Белорусские рассказы о чудесах святого Николы. [Текст] / Публикация Г. И. Лапатина// Живая старина  2004. № 20.  С. 35-40.

Лопатин,  Г.И “Ікона звалась свячой…” Из опыта изучения обряда “Свечи” в Восточном Полесье. [Текст] / Лапацiн Г.I. // Антропологический форум. Санкт-Петербург. — Текст 2008, № 8—  С. 402 — 416.

Лопатин, Г. И. О жвотноводческой обрядности в белорусском народном календаре [Текст] / Г. И. Лопатин //  Живая старина. 2009. № 3. С. 38-40

Лопатин, Г. И. “Чтоб дети были красивые и здоровые…” [Текст] / Г. И. Лопатин //  Живая старина. 2007. № 2. С. 38-40. Текст 20.

Лопатин, Г.  Господен праздник [Текст] / Г. И. Лопатин // Palаeoslavica. Cambridge. 2009. ХVІІ.NO.2.  С.  193-220.

Лопатин, Г.И.Культ св. Николая по современным белорусским свидетельствам[Текст] / Г. И. Лапатин //  Palaeoslavica. Cambridge. 2006. ХІV. С. 287-313. Тексты 41, 42.

Лопатин, Г.  “Раскажу табе пра русалак…” (Представления о русалках по современным белорусским свидетельствам ) [Текст] / Г. И. Лопатин // Palаeoslavica. Cambridge. 2007. ХV. С. 275-292.  Тексты 37-38.

[3]Куловарат — ворота на всю ширину улицу, которые ставились на всех выходах из деревни. Комментарий Грецкой Варвары Александровны: “Вот, ад двара і да двара — куловарат ё. Кала Барысавых быў, кала Шаряданка дзеда — ідзе вулачкі, там і… [На канцы вуліцы?]  І пасярёд і на канцы. [Пасярёд зачым?] Што ты павядзеш на поплаў кароў, на агародзе летам усё пасеяна, а ты павядзеш каня ці цялёнка, ці казу, ці карова закалдыбая, нагу дзе-нібудзь спорця, дак ты пойдзіш абводзіць кругом? Во, вулачка, дзелалі вулачкі такія…мы жылі, Іванюшкавы і Барысавы, а на тэй бок — Жаваранкі…вот ад двара і да іх — куловарат. Адчыняіш куловарат і па куловарату на поплаў вядзеш, куда табе нада, на тэй бок. На етым канцы куловарат і на етым, а ета пасярёд…пабіты такія…называяцца “вулачкі”. Штоб ні свінні ні хадзілі і ні каровы, штоб ні беглі на агароды…коней ты, во, пусціў, ніхай па вуліцы паходзя, скубе траву. [Штоб свінні не збегалі на поля. У вас што свінні па вуліцы бегалі?]  Да. Калісь жа на вуліцу пускалі і пасвілі. Мы гуляімся, а яны траву скубуць і скубуць, і скубуць. Ета ж цяперь німа, а тады хадзілі [Прама па вуліцы?]Да. На вуліцы. Ніхай ён кормлены ходзя, пад’ядуць, выганяюць на вуліцу, і мы сваіх, і ты сваіх…і яны на вуліцы падрываюць корні, ядуць із травы. Мы дагуляімся, яны ў вулачку пойдуць, еслі адчынята, к табе ў агарод. Яны ж так, свінні, еслі адзін пабег, і другі бігіць, і так змалоцяць план, што матка, кожы німа, паряссякая, скажа: “Я цябе паслала, а ты у “Яркі” ці у “Мечыка” гуляіш, свінней забываіш, што свінні ё на вуліцы”. Наша баба калісь выдзя: “Дзеці, дзе нашы свінні?”  А чорт іх зная. Палядзім, а яны дзе нібудзь у гародзі. Еслі выганім, ніхто не бача, значыць — шчасця. Скарэй куловарат зачынім. Чые і што? Ніхай ходзя!”

[4] Потёсы — деревня Ветковского района. Отселена в связи с аварией на ЧАЭС.

[5] Имеется ввиду популярная баллада на стихи В.В. Крестинского.

[6]Свяцк (Свяцкая) — село со старообрядческим населением Новозыбковского р. Брянской области. Отселено в связи с аварией на ЧАЭС.

[7] Борьба — деревня со старообрядческим населением Ветковского р. Отселена в связи с аварией на ЧАЭС.

[8] Попсуевка —  деревня со старообрядческим населением Ветковского р. Отселена в связи с аварией на ЧАЭС.

[9] Ой, валы мае, валы,

Валы адной масці.

  • Ой, дзе ж ты, казак, начаваў?
  • У дзевачкі, у  Насці…

[10]Комментарий В.А. Грецкой:“Куніцы ё, яны  вядуцца ў сараях, белыя такія. Звярёк такі ё. Вот, ён гаворя, што “ўставайця, братцы, коней седлаці, коней седлаці, куну сачыці” — як высачыць, дзе яна. “ А мы куначку не  высачылі, а мы дзевачку не высваталі”. Куніца ўцякла. Такі звярёк. Яна бегая. Хто заве —“куніца”, а хто — “ласіца”. Ласіца — яна будзя шчыкочыць холку ці каню, ці карові. Калісь маю карову яна на тый свет чуць не згубіла, пакуль казліную кожу мне далі, сказалі: “Павесь!” Як павесіла з казла кожу ў сараі, тады прыду —сухая, а то — мокрая карова. Аж раса! Пагладзіш — аж рука мокрая. Яна ганяя яе, а карова бегая, пака ўпадзя. Яна пот ліжа з каровы, з каня. Так хто заве — кунічка, а хто…  

[11]Вязёнцы — на рукі надзяваць.

[12]КомментарийВ.А. Грецкой:Грэчанцы. Гаворяць, парасёнка нельзя есць…усё баба: “Ішчэ дваццаць дней німа. “Грэчанцы ішчэ не атышлі…Баба і кажа: “І яго зарэзалі, патаму шта грэчанцы атышлі…”

[13]Комментарий присутствующего при разговоре  сына Варвары Александровны Грецкого Сергея, 1950 г. р.

[14]В заботах о будущем урожае в наших деревнях на второй день после  Пасхи (иногда после Благовещения) начинают “водить Стрелу”. “Вождение Стрелы” —  это ритуальное шествие женщин.  На протяжении определенного времени, а именно, до Вознесения, они ходят по улицам деревни,  исполняют песню: “Як ішла стряла да ўздоўж сяла…” (в разных деревнях она исполняется в разных вариантах) и в определенных местах (перекрестки, края деревни) водят “карагоды”. Основные события обряда “Стрялы” происходят на Вознесение. В этот день женщины в сопровождении ряженых, (по разным деревням — это разные персонажи: “дзед” и “баба”, “старэц” и “старчыха”,  “пан” и “паненка”, “кавалер” и “барышня”) последний раз проходят по улицам деревни с весенними песнями, выходят в житнее поле, где между ростками жита “стрялу хаваюць” — это значит, что закапывают в землю брошки, сережки, камешки, монетки, гребешки и пр. По свидетельствам участниц обряда, “водзяць стрялу”, “штоб лён рос”, “штоб пажара не было”, “штоб урадзіла”, “еслі дажжу німа”, “штоб дожч не мясіў, бываюць жа заліўныя дажчы”. Таким образом, прослеживается явное желание повлиять на силы природы.  (Впервые описание обряда “Стрелы” на Ветковщине приводится в публикации  Каршукова М. “Пахаванне стралы” — Наш край. Мн., 1925, № 1 (4). С. 41-42. Из последующих публикаций на эту тему выделяются: Гусев В. Е. Вождение “стрелы” (“сулы”) в Восточном Полесье. —  Славянский и балканский фольклор. М, 1986. С. 63-76. (В данной публикации приводятся материалы по ветковским дд. Бесядь и Бартоломеевка). Ліцвінка В. Д. Песенька мая харошая, захаваю я цябе. — Мастацтва Беларусі. 1986. № 5. С. 67-71. (В данной публикации приводятся материалы по дд. Бесядь и Бартоломеевка). Лапацін Г. І. Аб шлюбных матывах ў земляробчых абрадах на Веткаўшчыне.  Лапацін Г. І. Вераванні і абрады Веткаўшчыны. — Памяць: Гісторыка-дакументальная хроніка Веткаўскага раёна. У 2-х кн. Кн. “. Мн., 1998. С. 407-408.  Раманава Л. Д. “Як ішла страла…” — Роднае слова, 2003, 3. С. 99-102).

[15]Самагон

[16]  Вопрос возник в связи с тем, что традиционно в данном обряде участвуют только представительницы женского пола.

[17] Жители поселка Подкаменье, территориально относящегося, как и Амельное, к Старому Закружью.

[18]Это зн., сеялі

[19]Комментарий В.А. Грецкой:Жыгала — ета ё такая дзірвянная, во, дзелаяць такую, як палку, штоб узяцца, і туда прадзелваяць…ета ціперь разныя сверлы ё, а то бяруць жалезца, як провалка, і накальваяць у грубцы дакрасна, выпаліваяць туды, а тады туды забіваяць, называіцца “жыгала”, такоя длінная, на канцэ вострая-вострая, і тупым туда забіваяць, тут жа ўжо “жыгала” называіцца, пражыгалі яго, а сюды забівалі палачкі дубовыя, штоб яно не выкальзывалася…а як свіней бьюць ці едуць у дарогу…у дарогу ты едзішь куды-небудзь, гаворяць: “Жыгала вазьмі!” Вот, табе жонка гаворыць ці матка, ці бацька: “Жыгала ўзяў?” — “Узяў!” Калісь бандзіты былі. Вот, падойдзя, штоб у цябе абараніцца было чым-небудзь, хто вілкі бярэ з адным рогам ці два здзелая, штоб варсануць, ці жыгала бралі — хто што, што ў каго ё. І свіней б’юць, тым жыгалам пракалываюць у серца. Ідуць у лес, бяруць. Мы калісь ідом, баба кажа: “Бярыця, дзетачкі, ці нож неспасобны (ржавый, плахі — комментарий Грецкой В. А.), ці што-нібудзь, штоб ад чаго-нібудзь спасацца самым”. Ну, дзеўкі ня бралі, а хлопцы…мы калісь без хлопцаў не хадзілі.

[Шыла і жыгала — розныя?]

Калісь хамуты шылі, сядзёлкі шылі, што-нібудзь…бываяць і кароцінькія, і длінейшыя дзелаяць шылы…сапожнікі…у сапожнікаў былі дзірявянныя гвоздзі…дак яны перва шыламі праколяць, а тады гвоздзічкам забіваяць…і дзелаяць які гвоздзічак, такоя і шыльца, гвоздзічак на такую длінну. А жыгалы длінныя дзелалі, штоб наскрозь пракалоць. Калісь едзяць, а такія во снягі, ваўкам жраць хочыцца, стаямі хадзілі, нападалі на людзей і рвалі, вот, яны ўжо жыгалы дзелалі, длінныя — варужаюцца. Бацька наш…ці едуць нанач у ярмалак, ці да Веткі…дак рана, часы ў тры яны ўжо едуць, бяруць, пад ніз паложаць на калёсы ці на сані вілкі ці жыгала…усякія другія выдуць наперяд, бандзіты калісь былі, едзя чылавек, яны астанаўліваяць: “Давай грошы! Куды ты едзіш? Чаго ты едзіш?”

[20] В данном случае Варвара Александровна имеет в виду дома, где находились “Иконы-Свечи” (оброчные иконы, принадлежащие всей деревне). В этих домах, там, где не было церквей, совершались некоторые церковные таинства и обряды.

[21] Жительница д. Сивенка Ветковского р..

[22] Тексты, помеченные двумя звездочками, были записаны в 2000г. соместно с научным сотрудником ВМНТ Л.Д. Романовой .

[23] Роза

Геннадий Исаакович Лопатин,

ведущий научный сотрудник Ветковского музея

старообрядчества и белорусских традиций им. Ф. Г. Шклярова

Опубликовано: Palаeoslavica. XVII/ №2. Cambridge. 2008. С. 183-217.

См. Также Фольклорно-этнографический репертуар личности: Варвара Александровна Грецкая (IІ. Записи 2005 — 2011 гг.)Фольклорно-этнографический репертуар личности: Варвара Александровна Грецкая (III. Записи 2010 — 2012 гг.).

"Веткаўскі музей стараабрадніцтва і беларускіх традыцый" г. Ветка, Беларусь - Copyright © 2012 - 2018.
Усе правы абаронены. Капіраванне матэрыялаў дазволена толькі са спасылкай на сайт-крыніцу.