Публікацыі супрацоўнікаў музея

Фольклорно-этнографический репертуар личности: Варвара Александровна Грецкая (III. Записи 2010 — 2012 гг.)

вкл. .

Лапацiн Г.I.

Эта публикация завершает материалы, посвященные фольклорно-этнографическому наследию жительницы д. Амельное Ветковского района Гомельской области Варвары Александровны Грецкой.[1]  В ее основу положены записи, сделанные мной за период 2010  — начало 2012 годов.[2] Тематически они охватывают весь репертуар моей собеседницы и дополняют практически все разделы двух первых публикаций.

I.История и топонимика

1.  Кругом Закружжа былі пасёлкі Падкаменне, Закружжа, Гута, Свісток, Пянноя, Сярэдні. Я  ўжо не скажу табе у яком гаду. Была цесната такая ў Закружжы, а тады сталі біць, сказалі, што   невазможна,  што дужа скапленіе бальшое народу. Яны пачалі на пасёлкі біць, сказалі, што адбілі на Амяльном, там харошая панская зямля. А ета ж сяліцца калісь няльзя было, прыгон быў, на пана работалі, а як  ужо Ленін здзелаў рэвалюцыю, тады ўжо на пасёлкі сталі, сказаў Ленін: “Бярыця зямлю, пересяляйцесь”. А тады згрузілі і Марозаўку к нам, а тады зноў рассаядзянілі, Марозаўку адкінулі і Пянноя. Прэдседацель сказаў: “Німа выгады, штоб бальшым кагалам”. У мяне баба жыла на Сярэднім.

2. Амяльное, ета калісь жыў Амеля, баба наша казала. Закружжа — ета называўся із-за таго, што яны калісь, вот ходзяць, і, вот, як пройдзяць, заходзяць сюда, тады лясы былі,  да сцежкі былі, дак яны зайдзяць да кружацца, і не найдуць выціць дамоў. А другія, дак яны гаворяць, вон,  як дайдзеш да закружэння, дзе закружыецца, а тады шчэ не сялілісь там, ну а тады ўжо пачалі сяліцца, давай ужо разрабатываць там, ну, і сяліліся і гавораць: “А давайця назавом тут Закружжа. Ніхай будзіць Закружжа”. Ну і Закружжа. Амяльное — там поле разрабатывалі, дак Амяльное назвалі, з-за таго, што ён нейкі Амельнаў быў. Звалі чалавека Меля, Амеля. А дзярэўню назвалі, давайця там, дзе Амеля. “Ну, Амяльное. Ну, ніхай Амяльное”. Адзін скажа. Ну, і ніхай. Ну, і Амяльное назвалі. А Падкаменне — во чаго, там і ціпер, ён ужо ўгруз, камень калісь. Шляхта былі, западнікі: Пацёсы, Грамыкі — во то былі шляхта, белапалякі атваявалі ета, ляжаў бальшушчы камень. Мы калісь бачылі, сена гряблі там, на рэчаццы, дак на рэчаццы на той камень здаровы ляжаў. Ета цяпер высушылі, і ўсё раўно чуць-чуць відзен. Цяпер яго, калі хочыш, не нашоў бы. Пазарастала ўсё. А тады касілі, граблі сена, дак із-за тога камня, ну, і дзе сяліцца? А вон, не дахадзя камня. А як пасёлак?  “Ой, — сказалі, — давайця: Падкаменне”.  “З-пад каменя, з-пад белага…” і песня ё. Дак ужо песню тую складалі. Ну, і песня ё.

II. Народный календарь

Святки / Каляды

1.Ехалі на Данбас умесці ў поездзі. Дак пра курэй гаварылі. Дак баба, каторая тожа ехала, расказала. Нада расчясацца перяд Раждзяством, і тады ўсі Каляды не расчосывацца. Тады ўжо на Хряшчэння расчасацца і сказаць: “Як сваю галаву я кудлычу, штоб так кудлычылі мае куры чужыя планы, а на сваём не грябянулі”. І гаворя: “І што вы думаіця? Выскачаць, прабягаць-прабягаць, дзеўбануць і на чужы агарод. І я здзелала. Ета кажды год нада дзелаць. І я, гаворя, прышлі другія Каляды,  гаварю: “Не-не-не, ня буду дзелаць етага. І хто ета зная, штоб ён тоя на тый свет нёс”. І нам гаворя: “Дзевачкі мілыя, вы мне чужыя, злезлі і пашлі, ну, ня дзелайця!” Дак я раз узяла і здзелала. Кажу на бабу нашу: “Баб, не буду расчэсывацца, так і так”. Яна і гаворя: “Мая ўнучачка, ня нада етага дзелаць. Ня нада! Лучшэ няхай табе разгрябуць, чымся твае. І праклён будзя, і ўсё”. Я ўзяла не расчэсываюсь. Баба: “Чагой-та ты сваю галовачку ня холіш?” А я гаварю: “Баб, думаю так і так здзелаць”. Яна: “Ну, глядзі! Я табе кажу: “Ня нада”. Ну, я і не расчосывалась. Чуць расчэсала я свае косы і так во прагаварыла. І што ты думаіш? Выскачаць куры і гурбой бягаць на Наташын агарод. Яна: “Во! Твае куры бягаць гурбой сюды!” Я кажу: “Знаіш што? Я большы ня буду”.

[А для чаго вы гэта зрабілі?]

“Ну, — думаю, — праўда ета ці не?”

А тады Алка, учыцільніца там была, прышла: “Давай я ня буду расчэсывацца (у яе косы былі бальшыя), раскажы мне (там з адной ня ладзіла яна), я ёй пакажу! У мяне курэй штук трыццаць, выпушчу, дак яны ёй гряды ўсі сталочаць!” Кажа: “Што думаіш?.. На вуліцы… яны ляцяць… перялятаяць туда…”

[Куды тыя валасы?]

Расчашы і на агарод… і закапаць у тыя суседкі на агародзі. Яна казала: “Што тыя косы, прыціць ямачку пракапаць глыбей, і туда, штоб яны выгрябалі”.

 [Закапывалі ні на тэй дзень, ні на Раство?]

Не. Снег жа зімой.

[Іх што, захоўвалі?]

Я ўжо не пытала: і дзе яны іх хавалі… Дак яна мне гаварыла… яна толькі гаворя: “Тады ўжо праталкі пойдуць…” Яно ж на агародзі, дзе снег болей, перяваламі, а дзе меньшы… і дзе меньшы, скарэй растаня.

[А тыя валасы, што расчосваліся на Раство, куды дзявалі?]

Тады вясной ямачку прыкапваюць. Я гаварю: “Куды ж тыя косы?”. А яна гаворя: “Пракапаіш ямачку і глыбей туды палож”.

[І тыя, што на Раство вычосывалі і тыя, што на Хряшчэння?]

Тыя, што начысалі. Зімой начысаў, іх скруці ў круцень і закапый. Што на Куццях. Перяд Ражаством расчэшысся і да Хряшчэння ня чэшысся.

[Дак што, і тыя і тыя?]

Да ўжо ня знаю: наверна, і тыя, і тыя. Штоб усі Куцці былі ўмесці: і перяд Ряжаством, і на Хряшчэння.

[На Новы год?]

На Новы год ня чэшаць ужо.

2.[Шчодры] Сёдні нада куццю есць і семкі лузаць. Баба чаго-та ўсягда нам семкі… сядзім разгаўляцца… па жмені давала. Для чаго, ня знаю. І курям сыпне. Семкі гарбузныя. Можа, штоб няслісь…

3.І баба дае нам… мы садзімся… і куццю… венічак яна… як вяжа венікі… звяжа такі з руку… кароценькіх абрэзачкаў кучарявінькіх звяжа, як венічак… і тады сена паложа, венічак і накрыя. На куце… называіцца: пад Богам ужо каша стаіць — куцця. На Ряжаство…

4.Шчодзер бодзер,

Казіны ражок,

А ты, баба, пячы піражок.

А ты, дзедзька, не зявай,

Кусок сала падавай.

Ета малыя дзеці. Мы пелі ўжо… малыя такія пелі кароцінькія, а ўжо падраслі, пачалі дзеўцы і хлопцу.

[Малыя, па колькі годзікаў?]

Ну мы шчэ да чацвёртага класа хадзілі, так пелі. Тады ўжо большыя сталі, ужо прыдзім, яны гаворяць: “Ужо дзецкія ні пейця, а пейця ўжо, як бальшыя”. Мы і бальшыя зналі… послі ж нас ішчэ дзеўкі будуць хадзіць большыя, а меньшыя ўпярёд. Маткі гаворяць: “Ідзіця ўпярёд”. Людзі гаворяць: “Ужо пейця бальшыя”. Ужо дзеўкі па дзесяць-па адзінаццаць гадоў, ужо “бальшыя” называяць.

5. Шчодзер бодзер,

Бацька злодзей

Кабылку ўкраў,

Пад печ схаваў.

Людзі гвалтавалі,

Кабылку шукалі.

5 а.Шчодзер бодзер,           

Бацька злодзей

Кабылку ўкраў,

Пад печ схаваў.

А людзі ўзналі,

Кабылку атабралі.

6. Баба калісь казала: “Сёдні паверніцца мядзведзь… на адном баку  ляжыць, а ета ўжо мядзведзь перяверніцца на другі бок у спячцы. Ета ўжо будзя меніць ноч”. І я тоя запомніла.   І вот будзіма… паўз сцяну Ваня ляжаў, тады Маша, тады я, тады Туся, тады Ягорка, і баба… ён каля бабы… І будзім варочацца, варочаца… то ня спіца нам… Я была, як жыгала [3]… то перявярнусь… “Баба будзя казаць: “Варячка, ішчэ мядзведзь не варочаіцца другім бокам. Так шта ляж ціхінька”. — “А то што будзя?” — “Мядзведзь прыдзя ноччы із лагва свайго, да  із’есць”.

Гаворяць: “Мядзведзь з етага ўрэмя перяварачываіцца на другі бок. Ён на баку ляжыць. А ета перяварачыіцца, пашаволіцца. І будзя патрохі будзя перяварачывацца на другі бок”.

Первая мета: сонца паварячыіцца. Ужо сонца на мінуту будзя раней узыходзіць. Калісь гаварыла баба. Сонца павярнулась ужо, і мядзведзь павярнуўся.

Весна / Вясна

[Вясна. Яна ў якіх гадах ходзіць? Дзеўка, маладзіцца…]

Вясна, кажаць,  красна. І вясніца — дзеўка красавіца. Баба казала: “Прыдзя вясна-красна, дзеўка маладая, усё аджыве… усё аджывая: і мошкі, і пчолы, і мурашкі, і дзярэўі — усё аджывая. Начыная ўсё маладоя рэсць: чылавек сея і бульбіну… усё для чылавека… вырастая і цвяточык, і зялёны лісточык. Дак баба наша казала: “Лучшы німа красны вясны”.

Сретение / Стрэчанне

 Зіма ўходзя. Усё баба казала: “Зіма ўходзя… Зіма з летам стрячаіцца на Стрэчаньне”.

День св. Власия / Уласкі

Калісь баба наша казала: “Два празнікі ў гаду…” Ета Юрый-Ягорый і ходзя на маслянай нядзелі — Уласкі… дак дужа ўрэдны ён. “Дзетачкі, нічога ня дзелайця, прагуляйця тэй дзень і скаромных слоў, нябыльных не гаварыця. Ета вялікі празнік… адна мінута і ўсё спорця”. (Вариант к  “Palаeoslavica” ХVIII/ 2 (2010), Текст № 39).

День прп. Алексия, человека Божия / Ляксеі

К Ляксеям, усё баба наша казала, кросны ткаць… Матка гаворя: “Шчэ да Вялікадня патком кросны”. Баба гаворя: “Нада да Аляксея кросны паткаць. Усё, гаворя, мая баба казала: “Да Аляксея кросны паткаць. Аляксею сарочку саткаць”.

Благовещение / Дабравешчанне. Бусла клічуць.

1.Бусел, бусел, калясом,

Твае дзеткі за лясом,

Масла макаюць,

Бусла гукаюць.

- К вам я, дзеткі, прылячу,

Як сваё брюшка начыню

Лягушкамы, вужамы,

І слізкімі лізунамы,

Ўсё балота я прайду,

Сваё брюшка натапчу,

Крыламі размахну

І ў гняздзечка прылячу.

[Бусел прылятаў у адзін дзень?]

Гаворяць, да Благавешчання бусел не прылятая.

[Ён што, прылятая на Благавешчання?]

Кажаць, на Благавешчання бусял прылятая. Ета Божжая пціца. Яна пціц ня есць ніякіх, вароны ж… а ета пціца, хоць яна бальшая, яна толькі ўсю гадасць падбірая.

Ета хлопцы… Баба гаворя: “Дзеўкі, не завіця! Хлопцы ніхай бусла завуць”.

Штоб ужо думалі яны, што сядзя туды. Вот, яны стаяць кругом кала… стоўб…і мы стаім гуртам. Жэрдка такая тоўстая, і там каток, ламаны… яны… не харошы, а плахі ўжо… і туды, штоб ён ўжо садзіўся, і крычаць:

“Бусел, бусел, калясом,

Твае дзеці за лясом,

Масла макаяць,

Бусла гукаяць…”

[А бусел атвячая, што буду хадзіць па лебядзе…не пайду я ў лебяду… там схаплю вужонка, схаплю лягушонка… ці наемся лізуноў] …ты знаіш лізуноў? Лізуны — ета такія… на мокрых… дзе ўлажныя месты, дак яны такія пухнатыя… такія ё — лізуны… пухнатыя… Дак яны лізуны тыя і на клубніцы, а жабы ядуць лізуноў. Я сама бачыла: так ротам хоп-хоп іх. [Накармлю дзетак… ці да атвалу, ці да гарла… ]

Хлопцы… а мы гаворым: “І мы!…” А баба: “Сядзьця! Ета ня ваша дзела! Ета хлапячая дзела… Ніхай… Ета Божжая пціца… Ета хлопцы даўжны, а вы не гукайця”. Мы ўсё адно гукалі. Баба скажа і пойдзя. Мы тож… хлопцы гаворяць і мы… Хлопцы: “Ідзіця, сучкі! Вам няльзя бусла гукаць!” А мы ўсё раўно. Атойдзімся далей і скорынька.

Чаму, калі Божжая, дзеўкам ня можна гукаць?

А мы і не пыталі ў бабы чаго. Ета калі б ціпер, дак мы б з табой папыталі ў бабы: “Баба Алёнка, ну-ка раскажы нам”. А яна: “Дзеўкі, вы не гукайця буслаў, а ніхай…” А мы ўсё раўно… Баба пойдзя… ці баба чуя… А Ягорка прыдзя і кажа: “Баб, во, сучкі етыя, во, гукалі бусла!” Яна: “Бяспутныя, вы бяспутныя! Ці вы ад міне? Ета ж вам Гасподзь…” І баба Ванюшкава прыдзя: “Во ўжо сучкі етыя во, стаялі і ўсё раўно крычалі: “Бусял! Бусял!”

2. Няльзя да Благавешчання ні гряду капаць, ні забор гарадзіць… а то дожч загародзіш, дак дашча ня будзя. Усё баба: “Да Благавешчання ня нада…”

Вербное воскресение / Вербная нядзеля

У вербная скрысення дак баба ўсё наша ідзець да гаворя: “Во сёдні будзя служэнія… калісь цэрьква была…мы ішчэ малыя былі… тады спалілі цэрькву, як красныя ішлі… на Вербная скрысення, ішчэ да Вербнага атрязаюць пруцікі — лазы красныя… там у нас куст на кароўскім кладаўе быў, дак баба: “Ідзіця, дзеці, а то паатрязаяць, а нам і ні будзя”. Дак мы ўжо пабягім да наабрязаіма і ў ваду ў хаці. Яна быстра… туды-сюды…палядзіш: авечачкі ўжо ё. І тымі авечачкамы баба ўжо пасвеця і як выганяя авечак ці кароў, дак тымі з вербы авечачкамы. Вот, якся баба і казала: “Верба б’е, верба б’е не па мне, па сырой зямле…” Ня ўздумаю. Штоб авечкі двор не прабігалі, а дамоў у хвортачку забігалі…  Дак яна каждаю цоп! цоп! цоп! Ударя. Пацопая. І кароў так…

А вас баба ня біла?

Ну дак, ета ж, яна як прынясе із цэрквы. “Баба, ну што, пасвяціла?” Яна будзя стаяць і хрэстам так і так ударя тры разы каждага. Нас пяць. Яна каждага. І штось прагаварывала.  Штоб раслі, умныя былі, абы-што ня дзелалі, штоб вялікія раслі. І за вікону. Скрозь за вікону паставя. (Вариант к  “Palаeoslavica” ХVIII/ 2 (2010), Текст № 41).

Белая недзеля /Белая нядзеля

Баба гаворя: “Хрыстос будзя іціць у двор і спатыкацца на разная ряжэння. Прыбірайця. К Вялікадню чыстату дзелайця ўсюды.  Ён жа ўсюдых ходзя. Мы гаворым: “Баб, яец насабірая…” Яна: “Нет. Не гаварыця ета. Ён не яйцы сабірая. У кажды двор заходзя. Палядзіць, ідзе нерабатні жывуць. Дзелайця чыста. А то прыдзя, адчыня фортачку і не зайдзя к нам”. І павымятаім… ішчэ на белай нядзелі, а мы ўжо… Баба: “Ідзіця… А то будзя Гасподзь хадзіць па дворах… дак і не зайдзя. Палядзіць, што грязь на дварэ…”

[Белая нядзеля — гэта што?]

Завуць белая нядзеля, што ўсі і пабеляць, і памыяць… ужо чыста… самая паследняя перяд Вялікаднём.

Пасха / Вялікдзень

1. На Вялікдзень бывая. Баба пабудзя (у храме), гаворя: “Уставайця. Сонца будзя іграць”. І палядзіма, ці, можа, у вачах, яно разнымі колярамы на Вялікадня. Дак як сонца ўзыходзя, толькі ўзыходзя, баба: “Хадзіця, дзеці, гядзіця, гуляя сонца”. І сонца тое пачане ўжо гуляць. Дак разнымы, во як радуга, і так во, як хто кружа там, і разнымы: і сінімы, і галубымы, і розавымы, і краснымы, і жоўтымы, які ё на свеці цвет, і ўсякімы цвятамы яно кружыцца. А тады перастае. Доўга кружыцца, тады перастае. Баба: “Ну ўсё, сонца ўжо пагуляла Гасподняя”. Баба і  кажа: “Бог рад. І сонца радуіцца, што Ісус Хрыстос аджывіўся. Дак, бачыш, як гуляя. І перяліваіцца красіва. Ой, так глядзіш і думаіш: “Як радуга”. Люба глядзець. І тады ўжо нагуляіцца, і ўсё. Тады краснае здзеліцца ці аранжавае, і ўзыходзя. Хто гаворя: “Красуіцца сонца”. Хто: “Гуляя”.  Но набальша: “Гуляя сонца”.

2.Настаўнікі ругаліся… ці мы ім казалі… яны пыталі… мы ідом гуртам і згаварыімся з хлопцамы: “Хадзілі вы па шчодрах?” Хлопцы: “Не ў нас ніхто не хадзіў. Хадзілі толькі бальшыя дзеўкі, каторыя ў школу ня ходзяць, бальшыя, а мы не хадзілі”. — “А, можа, к родзічам хадзілі?” — “Не. Мы нікуды не хадзілі. Нам баба і матка дала шчадзёр дома, пірагоў спякла”.

[А калі б сказалі, што хадзілі?]

Ругалісь бы, сабранія школьныя сабіралі, усі класы, пяты, шосты, сёмы… такім малым… да чацвёртага нічога… штось я ня помню… а вот у етыя класы. І закружцы ідуць, згаварываюцца… “Як будуць учыцілі пытаць… асобенна класны краўнік Нікалай Харытонавіч быў… дак тэй ужо пытаіць… Клара Абрамаўна была ў шостым класе ў нас… Тая толькі спрося: “Ну, як шчодры? Насабіралі многа?”  — “Клара Абрамаўна, мы не хадзілі”. —     “Ну, не хадзілі!” — “Ну, не хадзілі, дак малайцы”. І закружцы так атвецяць, і пяноўцы, і з Сярэдняга. Усі так атвячаюць. Мы згаворымся да шчадзёр. А так адзін з адным: “Хадзілі?” — “Хадзілі!”

На Вялікадня…  штоб яец у класе… а мы ўсё раўно… “Прынясла?” Паб’ёма. Хлопцы-дзеўкі падыходзяць: “Давайця яйцы біць!” — “Давайця!” Усё ж адно прыносілі. Ідом… яйца ў карман усодзім. Завуч, дырэктар, класныя кіраўнікі.

3.[Памерці на свята]

Усё калісь казалі… наша баба казала: Счасліў тэй, хто на Вялікадня памрэ… ці перяд Вялікаднём”. А я гаварю: “Баб, чаго?” — “А ўсі варата… і Царскія… куды заходзя толькі поп… дак расчыняты шэсць нядзель… яны не закрываюцца”. І ў хаці ў нас дзверы не закрываюцца. Баба: “Не закрывайця дзверы… адкрыйця, і штоб яны і дзень і ноч… шэсць нядзель былі адткрытыя”. І шэсць нядзель пройдзя… “Баб, калі можна?” — “Як Ушэсція пройдзя. Шэсць нядзель Гасподзь ходзя…”

[І надворашныя дзверы?]

Етыя дзверы мы не закрывалі, а тыя… як халодна… а то раскрывала баба…

Вот у алтары дзверы ў цэркві шэсць нядзель не  закрываюцца.

Лапацiн Г.I.

Эта публикация завершает материалы, посвященные фольклорно-этнографическому наследию жительницы д. Амельное Ветковского района Гомельской области Варвары Александровны Грецкой.[1]  В ее основу положены записи, сделанные мной за период 2010  — начало 2012 годов.[2] Тематически они охватывают весь репертуар моей собеседницы и дополняют практически все разделы двух первых публикаций.

I.История и топонимика

1.  Кругом Закружжа былі пасёлкі Падкаменне, Закружжа, Гута, Свісток, Пянноя, Сярэдні. Я  ўжо не скажу табе у яком гаду. Была цесната такая ў Закружжы, а тады сталі біць, сказалі, што   невазможна,  што дужа скапленіе бальшое народу. Яны пачалі на пасёлкі біць, сказалі, што адбілі на Амяльном, там харошая панская зямля. А ета ж сяліцца калісь няльзя было, прыгон быў, на пана работалі, а як  ужо Ленін здзелаў рэвалюцыю, тады ўжо на пасёлкі сталі, сказаў Ленін: “Бярыця зямлю, пересяляйцесь”. А тады згрузілі і Марозаўку к нам, а тады зноў рассаядзянілі, Марозаўку адкінулі і Пянноя. Прэдседацель сказаў: “Німа выгады, штоб бальшым кагалам”. У мяне баба жыла на Сярэднім.

2. Амяльное, ета калісь жыў Амеля, баба наша казала. Закружжа — ета называўся із-за таго, што яны калісь, вот ходзяць, і, вот, як пройдзяць, заходзяць сюда, тады лясы былі,  да сцежкі былі, дак яны зайдзяць да кружацца, і не найдуць выціць дамоў. А другія, дак яны гаворяць, вон,  як дайдзеш да закружэння, дзе закружыецца, а тады шчэ не сялілісь там, ну а тады ўжо пачалі сяліцца, давай ужо разрабатываць там, ну, і сяліліся і гавораць: “А давайця назавом тут Закружжа. Ніхай будзіць Закружжа”. Ну і Закружжа. Амяльное — там поле разрабатывалі, дак Амяльное назвалі, з-за таго, што ён нейкі Амельнаў быў. Звалі чалавека Меля, Амеля. А дзярэўню назвалі, давайця там, дзе Амеля. “Ну, Амяльное. Ну, ніхай Амяльное”. Адзін скажа. Ну, і ніхай. Ну, і Амяльное назвалі. А Падкаменне — во чаго, там і ціпер, ён ужо ўгруз, камень калісь. Шляхта былі, западнікі: Пацёсы, Грамыкі — во то былі шляхта, белапалякі атваявалі ета, ляжаў бальшушчы камень. Мы калісь бачылі, сена гряблі там, на рэчаццы, дак на рэчаццы на той камень здаровы ляжаў. Ета цяпер высушылі, і ўсё раўно чуць-чуць відзен. Цяпер яго, калі хочыш, не нашоў бы. Пазарастала ўсё. А тады касілі, граблі сена, дак із-за тога камня, ну, і дзе сяліцца? А вон, не дахадзя камня. А як пасёлак?  “Ой, — сказалі, — давайця: Падкаменне”.  “З-пад каменя, з-пад белага…” і песня ё. Дак ужо песню тую складалі. Ну, і песня ё.

II. Народный календарь

Святки / Каляды

1.Ехалі на Данбас умесці ў поездзі. Дак пра курэй гаварылі. Дак баба, каторая тожа ехала, расказала. Нада расчясацца перяд Раждзяством, і тады ўсі Каляды не расчосывацца. Тады ўжо на Хряшчэння расчасацца і сказаць: “Як сваю галаву я кудлычу, штоб так кудлычылі мае куры чужыя планы, а на сваём не грябянулі”. І гаворя: “І што вы думаіця? Выскачаць, прабягаць-прабягаць, дзеўбануць і на чужы агарод. І я здзелала. Ета кажды год нада дзелаць. І я, гаворя, прышлі другія Каляды,  гаварю: “Не-не-не, ня буду дзелаць етага. І хто ета зная, штоб ён тоя на тый свет нёс”. І нам гаворя: “Дзевачкі мілыя, вы мне чужыя, злезлі і пашлі, ну, ня дзелайця!” Дак я раз узяла і здзелала. Кажу на бабу нашу: “Баб, не буду расчэсывацца, так і так”. Яна і гаворя: “Мая ўнучачка, ня нада етага дзелаць. Ня нада! Лучшэ няхай табе разгрябуць, чымся твае. І праклён будзя, і ўсё”. Я ўзяла не расчэсываюсь. Баба: “Чагой-та ты сваю галовачку ня холіш?” А я гаварю: “Баб, думаю так і так здзелаць”. Яна: “Ну, глядзі! Я табе кажу: “Ня нада”. Ну, я і не расчосывалась. Чуць расчэсала я свае косы і так во прагаварыла. І што ты думаіш? Выскачаць куры і гурбой бягаць на Наташын агарод. Яна: “Во! Твае куры бягаць гурбой сюды!” Я кажу: “Знаіш што? Я большы ня буду”.

[А для чаго вы гэта зрабілі?]

“Ну, — думаю, — праўда ета ці не?”

А тады Алка, учыцільніца там была, прышла: “Давай я ня буду расчэсывацца (у яе косы былі бальшыя), раскажы мне (там з адной ня ладзіла яна), я ёй пакажу! У мяне курэй штук трыццаць, выпушчу, дак яны ёй гряды ўсі сталочаць!” Кажа: “Што думаіш?.. На вуліцы… яны ляцяць… перялятаяць туда…”

[Куды тыя валасы?]

Расчашы і на агарод… і закапаць у тыя суседкі на агародзі. Яна казала: “Што тыя косы, прыціць ямачку пракапаць глыбей, і туда, штоб яны выгрябалі”.

 [Закапывалі ні на тэй дзень, ні на Раство?]

Не. Снег жа зімой.

[Іх што, захоўвалі?]

Я ўжо не пытала: і дзе яны іх хавалі… Дак яна мне гаварыла… яна толькі гаворя: “Тады ўжо праталкі пойдуць…” Яно ж на агародзі, дзе снег болей, перяваламі, а дзе меньшы… і дзе меньшы, скарэй растаня.

[А тыя валасы, што расчосваліся на Раство, куды дзявалі?]

Тады вясной ямачку прыкапваюць. Я гаварю: “Куды ж тыя косы?”. А яна гаворя: “Пракапаіш ямачку і глыбей туды палож”.

[І тыя, што на Раство вычосывалі і тыя, што на Хряшчэння?]

Тыя, што начысалі. Зімой начысаў, іх скруці ў круцень і закапый. Што на Куццях. Перяд Ражаством расчэшысся і да Хряшчэння ня чэшысся.

[Дак што, і тыя і тыя?]

Да ўжо ня знаю: наверна, і тыя, і тыя. Штоб усі Куцці былі ўмесці: і перяд Ряжаством, і на Хряшчэння.

[На Новы год?]

На Новы год ня чэшаць ужо.

2.[Шчодры] Сёдні нада куццю есць і семкі лузаць. Баба чаго-та ўсягда нам семкі… сядзім разгаўляцца… па жмені давала. Для чаго, ня знаю. І курям сыпне. Семкі гарбузныя. Можа, штоб няслісь…

3.І баба дае нам… мы садзімся… і куццю… венічак яна… як вяжа венікі… звяжа такі з руку… кароценькіх абрэзачкаў кучарявінькіх звяжа, як венічак… і тады сена паложа, венічак і накрыя. На куце… называіцца: пад Богам ужо каша стаіць — куцця. На Ряжаство…

4.Шчодзер бодзер,

Казіны ражок,

А ты, баба, пячы піражок.

А ты, дзедзька, не зявай,

Кусок сала падавай.

Ета малыя дзеці. Мы пелі ўжо… малыя такія пелі кароцінькія, а ўжо падраслі, пачалі дзеўцы і хлопцу.

[Малыя, па колькі годзікаў?]

Ну мы шчэ да чацвёртага класа хадзілі, так пелі. Тады ўжо большыя сталі, ужо прыдзім, яны гаворяць: “Ужо дзецкія ні пейця, а пейця ўжо, як бальшыя”. Мы і бальшыя зналі… послі ж нас ішчэ дзеўкі будуць хадзіць большыя, а меньшыя ўпярёд. Маткі гаворяць: “Ідзіця ўпярёд”. Людзі гаворяць: “Ужо пейця бальшыя”. Ужо дзеўкі па дзесяць-па адзінаццаць гадоў, ужо “бальшыя” называяць.

5. Шчодзер бодзер,

Бацька злодзей

Кабылку ўкраў,

Пад печ схаваў.

Людзі гвалтавалі,

Кабылку шукалі.

5 а.Шчодзер бодзер,           

Бацька злодзей

Кабылку ўкраў,

Пад печ схаваў.

А людзі ўзналі,

Кабылку атабралі.

6. Баба калісь казала: “Сёдні паверніцца мядзведзь… на адном баку  ляжыць, а ета ўжо мядзведзь перяверніцца на другі бок у спячцы. Ета ўжо будзя меніць ноч”. І я тоя запомніла.   І вот будзіма… паўз сцяну Ваня ляжаў, тады Маша, тады я, тады Туся, тады Ягорка, і баба… ён каля бабы… І будзім варочацца, варочаца… то ня спіца нам… Я была, як жыгала [3]… то перявярнусь… “Баба будзя казаць: “Варячка, ішчэ мядзведзь не варочаіцца другім бокам. Так шта ляж ціхінька”. — “А то што будзя?” — “Мядзведзь прыдзя ноччы із лагва свайго, да  із’есць”.

Гаворяць: “Мядзведзь з етага ўрэмя перяварачываіцца на другі бок. Ён на баку ляжыць. А ета перяварачыіцца, пашаволіцца. І будзя патрохі будзя перяварачывацца на другі бок”.

Первая мета: сонца паварячыіцца. Ужо сонца на мінуту будзя раней узыходзіць. Калісь гаварыла баба. Сонца павярнулась ужо, і мядзведзь павярнуўся.

Весна / Вясна

[Вясна. Яна ў якіх гадах ходзіць? Дзеўка, маладзіцца…]

Вясна, кажаць,  красна. І вясніца — дзеўка красавіца. Баба казала: “Прыдзя вясна-красна, дзеўка маладая, усё аджыве… усё аджывая: і мошкі, і пчолы, і мурашкі, і дзярэўі — усё аджывая. Начыная ўсё маладоя рэсць: чылавек сея і бульбіну… усё для чылавека… вырастая і цвяточык, і зялёны лісточык. Дак баба наша казала: “Лучшы німа красны вясны”.

Сретение / Стрэчанне

 Зіма ўходзя. Усё баба казала: “Зіма ўходзя… Зіма з летам стрячаіцца на Стрэчаньне”.

День св. Власия / Уласкі

Калісь баба наша казала: “Два празнікі ў гаду…” Ета Юрый-Ягорый і ходзя на маслянай нядзелі — Уласкі… дак дужа ўрэдны ён. “Дзетачкі, нічога ня дзелайця, прагуляйця тэй дзень і скаромных слоў, нябыльных не гаварыця. Ета вялікі празнік… адна мінута і ўсё спорця”. (Вариант к  “Palаeoslavica” ХVIII/ 2 (2010), Текст № 39).

День прп. Алексия, человека Божия / Ляксеі

К Ляксеям, усё баба наша казала, кросны ткаць… Матка гаворя: “Шчэ да Вялікадня патком кросны”. Баба гаворя: “Нада да Аляксея кросны паткаць. Усё, гаворя, мая баба казала: “Да Аляксея кросны паткаць. Аляксею сарочку саткаць”.

Благовещение / Дабравешчанне. Бусла клічуць.

1.Бусел, бусел, калясом,

Твае дзеткі за лясом,

Масла макаюць,

Бусла гукаюць.

- К вам я, дзеткі, прылячу,

Як сваё брюшка начыню

Лягушкамы, вужамы,

І слізкімі лізунамы,

Ўсё балота я прайду,

Сваё брюшка натапчу,

Крыламі размахну

І ў гняздзечка прылячу.

[Бусел прылятаў у адзін дзень?]

Гаворяць, да Благавешчання бусел не прылятая.

[Ён што, прылятая на Благавешчання?]

Кажаць, на Благавешчання бусял прылятая. Ета Божжая пціца. Яна пціц ня есць ніякіх, вароны ж… а ета пціца, хоць яна бальшая, яна толькі ўсю гадасць падбірая.

Ета хлопцы… Баба гаворя: “Дзеўкі, не завіця! Хлопцы ніхай бусла завуць”.

Штоб ужо думалі яны, што сядзя туды. Вот, яны стаяць кругом кала… стоўб…і мы стаім гуртам. Жэрдка такая тоўстая, і там каток, ламаны… яны… не харошы, а плахі ўжо… і туды, штоб ён ўжо садзіўся, і крычаць:

“Бусел, бусел, калясом,

Твае дзеці за лясом,

Масла макаяць,

Бусла гукаяць…”

[А бусел атвячая, што буду хадзіць па лебядзе…не пайду я ў лебяду… там схаплю вужонка, схаплю лягушонка… ці наемся лізуноў] …ты знаіш лізуноў? Лізуны — ета такія… на мокрых… дзе ўлажныя месты, дак яны такія пухнатыя… такія ё — лізуны… пухнатыя… Дак яны лізуны тыя і на клубніцы, а жабы ядуць лізуноў. Я сама бачыла: так ротам хоп-хоп іх. [Накармлю дзетак… ці да атвалу, ці да гарла… ]

Хлопцы… а мы гаворым: “І мы!…” А баба: “Сядзьця! Ета ня ваша дзела! Ета хлапячая дзела… Ніхай… Ета Божжая пціца… Ета хлопцы даўжны, а вы не гукайця”. Мы ўсё адно гукалі. Баба скажа і пойдзя. Мы тож… хлопцы гаворяць і мы… Хлопцы: “Ідзіця, сучкі! Вам няльзя бусла гукаць!” А мы ўсё раўно. Атойдзімся далей і скорынька.

Чаму, калі Божжая, дзеўкам ня можна гукаць?

А мы і не пыталі ў бабы чаго. Ета калі б ціпер, дак мы б з табой папыталі ў бабы: “Баба Алёнка, ну-ка раскажы нам”. А яна: “Дзеўкі, вы не гукайця буслаў, а ніхай…” А мы ўсё раўно… Баба пойдзя… ці баба чуя… А Ягорка прыдзя і кажа: “Баб, во, сучкі етыя, во, гукалі бусла!” Яна: “Бяспутныя, вы бяспутныя! Ці вы ад міне? Ета ж вам Гасподзь…” І баба Ванюшкава прыдзя: “Во ўжо сучкі етыя во, стаялі і ўсё раўно крычалі: “Бусял! Бусял!”

2. Няльзя да Благавешчання ні гряду капаць, ні забор гарадзіць… а то дожч загародзіш, дак дашча ня будзя. Усё баба: “Да Благавешчання ня нада…”

Вербное воскресение / Вербная нядзеля

У вербная скрысення дак баба ўсё наша ідзець да гаворя: “Во сёдні будзя служэнія… калісь цэрьква была…мы ішчэ малыя былі… тады спалілі цэрькву, як красныя ішлі… на Вербная скрысення, ішчэ да Вербнага атрязаюць пруцікі — лазы красныя… там у нас куст на кароўскім кладаўе быў, дак баба: “Ідзіця, дзеці, а то паатрязаяць, а нам і ні будзя”. Дак мы ўжо пабягім да наабрязаіма і ў ваду ў хаці. Яна быстра… туды-сюды…палядзіш: авечачкі ўжо ё. І тымі авечачкамы баба ўжо пасвеця і як выганяя авечак ці кароў, дак тымі з вербы авечачкамы. Вот, якся баба і казала: “Верба б’е, верба б’е не па мне, па сырой зямле…” Ня ўздумаю. Штоб авечкі двор не прабігалі, а дамоў у хвортачку забігалі…  Дак яна каждаю цоп! цоп! цоп! Ударя. Пацопая. І кароў так…

А вас баба ня біла?

Ну дак, ета ж, яна як прынясе із цэрквы. “Баба, ну што, пасвяціла?” Яна будзя стаяць і хрэстам так і так ударя тры разы каждага. Нас пяць. Яна каждага. І штось прагаварывала.  Штоб раслі, умныя былі, абы-што ня дзелалі, штоб вялікія раслі. І за вікону. Скрозь за вікону паставя. (Вариант к  “Palаeoslavica” ХVIII/ 2 (2010), Текст № 41).

Белая недзеля /Белая нядзеля

Баба гаворя: “Хрыстос будзя іціць у двор і спатыкацца на разная ряжэння. Прыбірайця. К Вялікадню чыстату дзелайця ўсюды.  Ён жа ўсюдых ходзя. Мы гаворым: “Баб, яец насабірая…” Яна: “Нет. Не гаварыця ета. Ён не яйцы сабірая. У кажды двор заходзя. Палядзіць, ідзе нерабатні жывуць. Дзелайця чыста. А то прыдзя, адчыня фортачку і не зайдзя к нам”. І павымятаім… ішчэ на белай нядзелі, а мы ўжо… Баба: “Ідзіця… А то будзя Гасподзь хадзіць па дворах… дак і не зайдзя. Палядзіць, што грязь на дварэ…”

[Белая нядзеля — гэта што?]

Завуць белая нядзеля, што ўсі і пабеляць, і памыяць… ужо чыста… самая паследняя перяд Вялікаднём.

Пасха / Вялікдзень

1. На Вялікдзень бывая. Баба пабудзя (у храме), гаворя: “Уставайця. Сонца будзя іграць”. І палядзіма, ці, можа, у вачах, яно разнымі колярамы на Вялікадня. Дак як сонца ўзыходзя, толькі ўзыходзя, баба: “Хадзіця, дзеці, гядзіця, гуляя сонца”. І сонца тое пачане ўжо гуляць. Дак разнымы, во як радуга, і так во, як хто кружа там, і разнымы: і сінімы, і галубымы, і розавымы, і краснымы, і жоўтымы, які ё на свеці цвет, і ўсякімы цвятамы яно кружыцца. А тады перастае. Доўга кружыцца, тады перастае. Баба: “Ну ўсё, сонца ўжо пагуляла Гасподняя”. Баба і  кажа: “Бог рад. І сонца радуіцца, што Ісус Хрыстос аджывіўся. Дак, бачыш, як гуляя. І перяліваіцца красіва. Ой, так глядзіш і думаіш: “Як радуга”. Люба глядзець. І тады ўжо нагуляіцца, і ўсё. Тады краснае здзеліцца ці аранжавае, і ўзыходзя. Хто гаворя: “Красуіцца сонца”. Хто: “Гуляя”.  Но набальша: “Гуляя сонца”.

2.Настаўнікі ругаліся… ці мы ім казалі… яны пыталі… мы ідом гуртам і згаварыімся з хлопцамы: “Хадзілі вы па шчодрах?” Хлопцы: “Не ў нас ніхто не хадзіў. Хадзілі толькі бальшыя дзеўкі, каторыя ў школу ня ходзяць, бальшыя, а мы не хадзілі”. — “А, можа, к родзічам хадзілі?” — “Не. Мы нікуды не хадзілі. Нам баба і матка дала шчадзёр дома, пірагоў спякла”.

[А калі б сказалі, што хадзілі?]

Ругалісь бы, сабранія школьныя сабіралі, усі класы, пяты, шосты, сёмы… такім малым… да чацвёртага нічога… штось я ня помню… а вот у етыя класы. І закружцы ідуць, згаварываюцца… “Як будуць учыцілі пытаць… асобенна класны краўнік Нікалай Харытонавіч быў… дак тэй ужо пытаіць… Клара Абрамаўна была ў шостым класе ў нас… Тая толькі спрося: “Ну, як шчодры? Насабіралі многа?”  — “Клара Абрамаўна, мы не хадзілі”. —     “Ну, не хадзілі!” — “Ну, не хадзілі, дак малайцы”. І закружцы так атвецяць, і пяноўцы, і з Сярэдняга. Усі так атвячаюць. Мы згаворымся да шчадзёр. А так адзін з адным: “Хадзілі?” — “Хадзілі!”

На Вялікадня…  штоб яец у класе… а мы ўсё раўно… “Прынясла?” Паб’ёма. Хлопцы-дзеўкі падыходзяць: “Давайця яйцы біць!” — “Давайця!” Усё ж адно прыносілі. Ідом… яйца ў карман усодзім. Завуч, дырэктар, класныя кіраўнікі.

3.[Памерці на свята]

Усё калісь казалі… наша баба казала: Счасліў тэй, хто на Вялікадня памрэ… ці перяд Вялікаднём”. А я гаварю: “Баб, чаго?” — “А ўсі варата… і Царскія… куды заходзя толькі поп… дак расчыняты шэсць нядзель… яны не закрываюцца”. І ў хаці ў нас дзверы не закрываюцца. Баба: “Не закрывайця дзверы… адкрыйця, і штоб яны і дзень і ноч… шэсць нядзель былі адткрытыя”. І шэсць нядзель пройдзя… “Баб, калі можна?” — “Як Ушэсція пройдзя. Шэсць нядзель Гасподзь ходзя…”

[І надворашныя дзверы?]

Етыя дзверы мы не закрывалі, а тыя… як халодна… а то раскрывала баба…

Вот у алтары дзверы ў цэркві шэсць нядзель не  закрываюцца.

2

Вознесение / Ушэсце. Абрад “Ваджэнне и пахаванне “Стралы”.

1.

Ушэсце  2010

Пела на Ушэсця песьні. Пела “Пасярёд сяла стаіць гара…” На лаваццы села і пела. Другую пела “Мая мамачка, мая родная, нашто мяне замуж аддала ў чужоя сяло…” А тады прапела “Не лятай-ка, галачка, рана на зарэ…”

Кусаюць камары, я ўвашла ў хату, і ў хаці шчэ прапела, ні знаю колькі. Пачану, палавіну спяю, другую начынаю. І кажу: “Госпадзі! Прапела я сёліта, дай Божа, штоб і на лета прапевала”.

Тады вышла, засвяціў месячка, дак я… Пашка гаворя: “Я ногі загаварыю…” Я ногі пашла загаварыла… вышла шчэ, пасядзела на лаваццы да і ў хату пашла.

2.

2 июня 2011 г. / 2 чэрвеня 2011 г.

[“Стрялу хаваім”  2 чэрвеня 2011г.  Ветка. Падвор’е Варвары].

“Вой як ішла стряла да ўздоўж сяла…”

“У майго таткі харашо жыці…”

Мы Стрялу закапалі. Дай Госпадзі, штоб і на лета ўсе жывы былі да на етым месці закапаць.

[Вы сказалі: “Ямку выкапаў, бумажку закапаў,  то Стрялу пахаваў”.]

І то… што закапаў… калісь мы малыя прынясом… ямку выкапаім… хто якую выкапвывая… хто па калена… хто шпыльку… хто брошку… брошачкі былі… мы малыя былі… німа нічога… баба: “Вон, вазьміця…” Я гаварю: “Баб, ну што нам укінуць?” Яна гаворя… ілі піряжок будзя несць, атломя: “На! Нясі піряжок. Ета дар Божжы”. Мы ўжо дзелім па такой каплі: табе… ліш бы кінуў са сваёй рукі. Ета Стрялу закапалі… Гасподняя стряла.

Стрялу закапыяць… у нас адна… Барысэўка там… цётка… Насця яе звалі… яна нібагата так… слоў, можа, дзесяць… сказала… і первай яна клала туды… Яны: “Насцюха, ідзі ўжо!” Яна прыдзя, памоліцца і тады кладзе… Ета калі б цяперь, дак ўніманіе абраціў, а тады… Яе ўсе Барысэўка звалі, Барыс звалі мужыка, дак яны: Барысэўка….

Каравашнік будзя ехаць, мы ўжо гаворым: “Давайця шпыляк купім ці брошак” Штоб жа хто красівейшую кіня…

“Мы Стрялу закапалі. Дай Госпадзі, штоб і на лета ўсе жывы былі да на етым месці закапаць”.

3. Ой, забажаў мілы ключавой вады,

Ох і  вой лю лі,  ключавой вады.

Ой, да той вады тры часы хады,

Ох і  вой лю лі,  тры часы хады.

Ой, у первым часу па ваду ішла,

Ох і  вой лю лі,  па ваду ішла.

А ў другом часу ваду чэрпала,

Ох і  вой лю лі,  ваду чэрпала.

А ў трэццім часу я дамоў прышла,

Ох, і  вой лю лі,  я дамоў прышла.

Я к двару падышла, двор раскрыт стаіць,

Ох, і  вой лю лі,  двор раскрыт стаіць.

А ў дварэ новы гроб стаіць,

Ох, і  вой лю лі,  новы гроб стаіць.

А ў хату выйшла, муж мёртвы ляжыць,

Ох, і  вой лю лі,  муж мёртвы ляжыць.

А ў галавах яго маць радна сядзіць,

Ох, і  вой лю лі,  маць родна сядзіць.

Каля ручачак яго да сястра сядзіць,

Ох, і  вой лю лі,  да сястра сядзіць.

Ну, а я ўжо села ў ножачках,

Ох, і  вой лю лі,  ў ножачках.

Ой, як матка плача, цэлы рекі цякуць,

Ох, і  вой лю лі,  цэлы рекі цякуць.

Як сястра плача, ручайкі бягуць,

Ох, і  вой лю лі,  ручайкі бягуць.

А дзе жонка плача, там агні гаряць,

Ох, і  вой лю лі,  там агні гаряць.

Ох, і  вой лю лі,  пажары трашчаць.

Няжалка жонка плача. Жонкі еты, дак у нас адна… памёр мужык, дак хавалі.  Дак жонка галаву задзірэ і плача. Сястра плача, усі плачаць людзі, сястра да матка, а жонка плача: “Вой, вот — ён із етай сфатаграфіраваўся”, —  гаворя. Стаіць на картачцы. “Во із етай!” Бабы гаворяць: “Яна не жалее мужыка”. У іе трое ілі чэцвера дзяцей была. А вон картачкі разглядае, стаіць. Няжалка плача.

 4. Я па жэрдачкі шла,

Я па тонінькай, я па тонінькай,

Я па тонінькай, па яловінькай.

Тонка жэрдачка да ня зломіцца,

Харошо з мілым жыць да ні стошніцца,

Хоць і стошніцца, развясёліцца.

Развясёлая душа,

У белым свеці хараша развясёлая душа,

У белым свеці хараша. Ой, ёр маёр,

Я за ёрам хадзіла, я маёра відала,

Я маёра люблю, за маёра пайду,

Барыня!..

Як пайду я на базар,

Куплю сібе барабан,

Буду біць, буду біць,

Буду зорі выбіваць,

Буду зорі выбіваць

Сабе друга выбіраць.

5.  Ой, рэчынька-рэчынька,

Чаго ж ня поўная, з беряжкам ня роўная?

Ой люлю люлі, з беряжкам ня роўная?

А як жа мне поўнай быць, з беряжкамі роўнай быць?

Ой люлю люлі, з беряжкамі роўнай быць?

Хлопцы вядуць коней паіць, дзеўкі ідуць бялізну мыць.

Ой люлю люлі, дзеўкі ідуць бялізну мыць.

А кругом усё расце, усё з мяне ж ваду бярэ.

Ой люлю люлі, усё з мяне ваду бярэ.

А сонца пячэ-пячэ, з рэчкі мае ваду бярэ.

Ой люлю люлі, з рэчкі мае ваду бярэ.

А ветры дуюць-дуюць,  ваду маю разліваяць.

Ой люлю люлі, ваду маю разліваяць.

Ой, рэчынька-рэчынька, чаго ж ня поўная, з беряжкам ня роўная?

Ой люлю люлі, з беряжкам ня роўная?

А ў Закружжы, Пашка была ў мяне, дак пелі:

Ой, рэчынька-рэчынька, чаго ж ня поўная, з беряжкам ня роўная?

Ой люлю люлі, з беряжкам ня роўная?

А як жа мне поўнай быць, з беряжкамі роўнай быць?

Яша вёў каня паіць, а Дуня ваду чэрпала.

Ой люлю люлі, Дуня ваду чэрпала.

Яшынька, Яшынька, чаго ты ня жэнішся,

Чаго ты ня жэнішся, на каго надзеішся?

Ой люлю люлі, на каго надзеішся?

Надзеюсь на бацюшку, надзеюсь на матушку,

Ой люлю люлі, надзеюсь на матушку.

Не надзейся на бацюшку, не надзейся на матушку,

Ой люлю люлі, не надзейся на матушку.

Бяры мяне за белаю ручачку, вядзі да сваей хатачкі,

Ой люлю люлі, вядзі да сваей хатачкі.

Я думаю: “К чаму ета Дуня ў песні?”. Яна гаворя: “Ну, чыя лучшы: твая ці мая?” Там пра Дуню пелі, а ў нас, пра сонца, да “да дзеўкі бялізну мыюць, хлопцы коней поюць”… усё ж із рякі бяруць

День св. Петра и Павла / Пятроў дзень

1.Пятроўка — ета галадоўка. Жыта не паспея, і ў цябе німа змалоць…  дажы бульбіны, і хлеба… і сядзі на холадзі, на голадзі…

2.Стану думаць пра Пятроў дзень. Думаю: “На Пятра пчолы мёд насілі ўжо ваўсю”.

Забалела галовачка,

Лягла ў пясок, (ці ўпала ў пясок)

Ляцела пчолачка

У лес па мядок (ці ў поле),

Зламіла крылышкі,

Зламіла нагу,

Хацела ўзлятаццца,

Больна! Не магу…

[Вот ішчэ стоўбік ё…]  

3.  [Вы сказалі: “Венікі да Пятра вяжуць…”]

Да Пятра вяжаць. А такія труні, яны ўжо могуць і ціпер во, як абсыпаяцца.

[Хто вам сказаў, што да Пятра?…]

Ета ўсі людзі знаяць, што да Пятра… Ну, напрымер, Пятро ў скрысенне будзя, што ўжо за етыя дні, штоб на Пятра ўжо венічкі віселі.

[Чаму да Пятра?]

Гаворяць: “Пятрок атрывая лісток”. Баба казала наша… ад каждаго лісток… і ўжо пуста там.

Ну атрывая ветрам. Ён ужо прападая. Так во ўсё казалі: “Пятрок атрывая лісток”. Ета і баба наша казала: “Ідзіця, дзетачкі, да Пятра. А то прыдзя Пятро… яна ўсё казала: “На парозі ўжо вон стаіць святы Пятрок, атрывая ўжо з бярёзы лісток”. Мы: “Хоць заўтры пойдзім!”

Трава-дзеряза

Прышлі ў цёмнінькі лясок,

У кудрявы верясок.

Там зялёная трава,

Называлась дзеряза.

А на ёй таўкачыкі,

Як на руках пальчыкі.

А ў пальчыках пылок.

Мы ім раны прысыпалі,

Раны быстра прысыхалі.

Сабіраяць… май, іюнь… ў начале… чысла пітнаццатага… пасярёд іюля… чысла з дзісятага-пітнаццатага яго ўжо ірваць… А як жара прыпячэ, яны растапырываяцца… ад цёплага, еслі жаркае сонца… і пылочык высыпаіцца, далоў высыпаіцца, яны пустыя стаяць… а тады ўжо… зіму чарнеяць, а на лета… яны такія длінюшчыя… ё і па дзесяць метраў, і паўзуць… Мы гаворым: “Ой, каза-дзеряза!” І на ёй таўкачыкі адзін ад аднаго (паказала санціметраў пяць) будуць рэсць і рэсць, і рэсць. Іх атрязаіш, атрязаіш і кідаіш, хоць із кляёнак із старых сумкі шылі,  а то з вёдрамы хадзілі… А тады ўжо прыносілі дамоў, і баба на печ газеты… на дварэ няльзя… чуць вецярок… ён, як вада, у рукі вазьмі… палядзіш, ужо німа… такі слізінькі…. называіцца цякун… выцякае…. І ён харашо, як абпарышся, жару адягвае, уталяе, што яно не баліць… як абязполіваюшчыя ўколы. Калісь прымалі, дваццаць пяць рублей кілаграм быў. Матка насыпае, даёнка ў нас такая была, што кароў дояць…. матка ў чысцінькаю… малако туды не… матка купіла для цікуна. “Дзеці, давайця ў цякун!” Вот нагнуўшы дзень, пакуль не нарвом сумку і два вядры. Дома ўжо баба расцілала газеты… печ гарячая… чарэнь… летам… і печ жа кажды дзень тапілі… яна… штоб газета на газету харашо зайшла, штоб не рассыпаўся… і накладая пальцы ў два ішчэ і прыкрывая. Ён пасохня, а тады бярэ відзёлачку чыстаю і падтрухвая яго. Ён ужо сухенькі… Пакеты здзелая і туда, ішчо відзёлачкам пашахая, марлю ў дзве рэдзі, і паставя даёнку, абвяжа і сыпя. Мусар астаецца, а ён выцякая, як вада… І тады чысцінькі — адзін жоўцінькі пылочык там. Матка закрывая, завяжа….вязе… У Ветку вазілі, здавалі… Будзя чатыры ці пяць кілаграм: глядзі-ка!.. сто рублей.  Яны падтрухваюць, ён і так лопаіццца, сам выцякая… цёпла… яны ляжаць, таўкачыкі, абы як ляжаць… еслі каторы ляжыць вярхушкай уніз, ета ўжо — усё. І тады бярэш перышкі, у каго гусі, прыходзяць, просяць… баба наша цэлы пук дзяржала гусінага пер’я… з крылляў… з хваста не… З крылляў самыя буйныя, яны ж такія, не прапускаяць… Як ложкай бярэш іх і сыпіш па ране….

[Деряза называлася па вашаму. А па кніжнаму як?]

Уродзе, плывун. Ён плыве… Хто кажа: “Пайдзёмця ў плывун”… а хто скажа: “Пайдзёмця ў плывун”.

[Яшчэ раз: калі яго трэба збіраць?]

У іюлі… пітнццатага іюля ўжо нада сабіраць. Патаму шта лета… іюль… і аўгуст жаркі… яны спеяць… і яны жоўцінькія стаяць… сцябло зялёнае, а еці жоўцінькія… яны высыпаяццца… і ўжо начынаяць чарнець… з жоўтага чорны… і яны ўжо прападаяць… З дзісятага – пітнаццага іюля нада сабіраць… яны ў срок абсыпаяяца…

День семи мучеников  Маккавеев / Макавей

Баба мак, цвяты, моркву хадзіла свяціць. Ішчо помню, як цэрква была да вайны, дак яна хадзіла. А тады пры немцах, дак хадзіла… свяціла Іванава матка, іё пападзьёй звалі, дак хадзілі к ім, яна свяціла… на Макаўя. (Рассказывается о событиях, которые происходили в доме, где находилась “Икона-Свеча”).

Бабье лето / Баб’е лета

Ціпер німа яго. Ета калісь у нас у дзярэўні бабскае лета ўсі зналі. А то вот прыкрацілася. Павуціння лятая… цёпла-цёпла… у канцы… сенцябірь… у начале акцября… Дак ета “баб’е лета”… Лятая павуціння… А што на поплаві… у нас за гародамы хаты, тады гароды, а тады загароджваюць гароды, штоб коні ні ішлі, каровы… ужо поплаў…. Дак там і на дзірэўях… павуціння… адкуль яно бярэцца… пааснована… ідзеш, дак аж белыя ногі будуць… буркі… штаны. Такоя павуцінне лятая… гаворяць: “Во бабская лета… павуціння лятае”.

[Чаму так называіцца “бабскае лета”?]

Ня знаю… Усі так гаворяць: “Скора бабскае лета”. Мы: “Баб, калі бабскае лета?” А баба і гаворя: “Бабскае лета Бог ня скрыя, а дасць”. Ну бабскае лета… Дзе мужчыны ё, дак скарэй упраўляцца… а як у каДень св. Петра и Паstrongвла / День св. Петра и Павла / лхозі даюць у канцы сінцября сена… дак ішчэ не ўпраўляяца… мужчыны пакосяць, а есць бабы адзінокія… самы косяць…  напрымер, і ў калхозі кароў падаю… да дамоў беч скарэй… што-нібудзь прыгатоўлю… касу  і іду касіць… і не адна… Багата баб послі вайны было… удоў… нада самой пакасіць і параскідаць, штоб скарэй сохла… усюдых адной… а мужчыны… ён кося, дзеці ці жонка раскідая… помач была… Багата было баб… мужчын папабіла…

Вот бабскае лета… грабом сена… было, што і марозы… вецер халодны… і граблі… у вязёнках… і гряблі сваі пожні…

Филипповский пост/ Піліпаўка

Вот… Піліпаўку знаіш? А тады за Піліпаўкай Каляды ідуць… Каляды, а тады шчадравая нядзеля…  Гаворяць: “Піліп дзяцей адзяе”. Патаму шта прядуць людзі. Ужо начынаіцца Піліпаўка, самапряхі выносяць, кудзелі дзелаяць, садзяцца, баба перяхрысціцца і кажа: “Полячка, давай за дзела занімацца. Піліп дзяцей адзяе”. І прядуць  ужо… ночы длінныя… штоб ужо к Ражаству лён папрясць. А тады ўжо ткаць.

IV. Земледельческие обряды

1.Рассаду садзіць на первай нядзелі, на трэццяй, на пятай і на сёмай.

2.Прышла Мікола, не пытай ні ў кога. А на агарод вышаў — сей. Усё ўзойдзя.

3.Казалі падкаменцы, што яна саджая капусту… Пачане, ямкі пакапая, гною пакідала, а тады ўжо содзя і андарак задрала, падтыкнула, штаны … перваю рассадзіну содзя і так во па срацы: “Як мая срака тоўстая, белая, чыстая, штоб такія качаны былі”.

4.Первая Прячыстая… Баба гаворя: “Первая Прячыстая… можна бульбу капаць… дзе вышай…

5.Баба гаварыла: “Дзеці, давайця старяцца, штоб ужо к другой Прячыстай усё убраць у гародзі і бурачкі, і бульбу. Прячыстая любя чыстая. Штоб гарод чысты быў”. І мы ўжо старяімся.

6. Матка: “Пайду зажынаць!” Баба: “Ідзі. А ўжо Мацер Божжая зажала жыта”.

[Як гэта  Мацер Божжая зажала?]

Гаворяць: “Мацерь Божая ўжо каласок атарвала і бубачку паспытала.Яна крэпінькая, значыць жаць можна”.  “Мацер Божжая — яна зажыная жыта, — баба ўсё казала, — нада жаць ужо на агародзі: сухоя зярнятка”. [Яно — што відна, што яна яго зажала?]Мы гаворым: “А пачом ты, баба, знаіш?” Яна гаворя: “Мацер Божжая кладзе…” Ну, я не бачыла…А ўсё тады казалі, на растаньках, во дарога, на еты бок — бульба, а на еты —жыта, і дарога, і так дарога, растанькі называяцца, так  во ўжо кала жыта на растаньках вязенца ляжыць… ужо Мацер Божжая зажала.

7.Бабы, толькі бабы чыстыя, штоб менструацыі не было. Такія зажыналі.

V. Животноводческие обряды

1.Вот, ацеліцца карова, унясуць… Калісь жа зімой… ета ж самыя ацёлы зімой… самыя харошыя ў январэ, у феўрале, у марці. А то ўжо позна, называіцца “пазнякі”. Дак ужо ты прыдзіш чаго прасіць, а я табе скажу: “Сёдні  я табе ня дам нічога, сёдні ў мяне пакінулась… (Калісь ацеліцца, дак яны гаварылі: “Пакінулась карова ў мяне”.) Ну, чылавек панімае і знае, і гаворя: “Дак я цябе хусціну кіну”. Развяжа, кіня хусціну ў хаці. Ну вот, што-нібудзь нада срочна, дак скажа: “Дай”.

[Калі нешта давалі ў гэты дзень, трэба была хусціну пакінуць?]

Ну вот, я табе дам, а яна развяжа хусціну ці фартучок. А после прыдзе і забярэ. Ці фартучок, ці хусцінку, што ёсце-ка, андарак жа… ня будзя жа іціць без андарака. “Во, я расперяжу”, — фартучок кіня. А тады ўжо ці на заўтря прыдзя возьмя, можа, калі і нядзелю ляжыць. Ета як карова ацеліцца ці свіння апаросіцца. Калісь жа свіней і зімой злучалі, штоб к Соракам парасяты былі.

Еслі яна прыдзя, ну, напрымер, хто-нібудзь прышоў хлеба ці вілак, ну чаго-нібудзь срочна нада, грошай пазычыць і то… матка гаворя: “Я б пазычыла, ну сёдні пакінулась карова”. Дак яна раперязая фартучок ці хусціну, кіня.

[І ёй даюць, што яна прасіла?]

 Даюць. Яна ж сваё дала, і ёй даюць.

2.[Парасят купляюць] Усё казалі: Нада задам уносіць парасёнка ў фортачку, штоб свінні вяліся.

3

VI. Метеорология

1.Павел прышоў, гаворя: “Будзя ў дзекабрэ з пітнаццатава палавіна месяца цёпла, а з пятнаццатава будуць да дваццаці градусаў марозы”. Я гаварю: “Хто табе казаў?” — “Я сам чуў прагноз”. І Ірка прыехала, гаворя: “Во, будуць марозы да дваццаці. Перядавалі па цілівізару”. А марозаў жа не было. Атлёга. І цёпла. Збряхалі. А калісяшнія людзі зналі. Гаворяць: “Перяд даждзём куры купаяцца ў зямле”. І будуць куры пад сабе грабаць-грабаць — купаяцца. Ужо баба: “Будзя дожч”. А будзя матка сядзець: “Што, куры купаяцца?” І мы ўжо зналі: “Куры шчыпяцца!” Яна: “Ну ета дожч будзя”. Яны па етаму зналі… па прыродзі. Куры шчыпяцца — і дожч. Палядзіш: ужо хмара найдзя і дожч пойдзя. А ціпер прагонзы ўзнаюць па космасу і брэшуць.

(Вариант к  “Palаeoslavica” ХІХ /  (2011), Метеорология. Текст №    ).

2.Калісь жа марозы. Баба выдзя… выскаліцца сонца… зімой жа… Дак яна прыдзя і гаворя: “Мароз будзя”. Гаворя: “Будзя мароз. Сонца выскалілася красна. Ета будзя мароз”. І праўда. Як крэпане ўжо мароз, дак адчыніш хату, ах сіня. А як летам, куры шчыпяцца, дак яна гаворя, што вон куры шчыпяцца, дашча нашчыпяць. І праўда… Калісь прагнозы не…

Як сонца ў хмару заходзя, дашчу німа, яна гаворя: “Сёдні ў хмару сонца зайшло, будзя дошч”. Праўда, ніадтуль-ніадсюль, палядзім, і дожч ідзець.

Калісь жа па прыметах па етых угадывалі. А ціпер ужо прыборы ё. І прыборы брэшаць.

3. Як хмара бальшая ідзець, баба станя і Богу моліцца: “Госпадзі! Павярніся ветрык на сухія ляса, на мокрыя балата, толькі ўрэд ня дзелай людзям  нікагда”.

VII. Беременные. Обряды, связанные с детьми.

1.У яе палавіна ліца краснае, палавіна белае. Матка была бяременая яе… пажар там быў ці што… і яна як хваціла за ліцо. Гаворяць: “Як схваця бярэменая, так у дзіцёнка будзя… Дак у яе адна старана… Вот бывая так у людзей… Калісь у Гарбачова… мечаны быў… на лысіні… ці на галаве… як за што хвацісся.

2.Да года, гаворяць, не стрыгуць дзяцей.

VIII. Свадебный обряд

1. Я прышла са сваім сынам к табе ў сваты. Сын сказаў: “Пойдзіма туда ў сваты, я яе люблю”. Я прыходжу к табе. У мяне ёсьць брат ці кум, ці што, я іх бяру. Прыходзяць у сваты. І свечку. Кажуць маладым: “Паліця свечкі. Любіця друг друга?” — “Любім”. — “Запалійваця свечкі”. Яны запаляць свечкі. Гарэлкі паставяць, сала кусок возьмуць, баршча нальюць. І, як ужо свечкі запаляць, і я ўжо гаварю: “Ну, здароў, сваха! Ужо, мы с табой — свацця”. І убачуць майго брата ці сястру — і, усё раўно, завуць сваццямы. Брата ці майго, ці мужыковага — ужо сваццямы завуць. Свечку, я замуж шла, баба дала… Дадуць, мы спічкай запаліма свечкі, і спічкай падпаліма, к іконе прылепіма. Во, ікона, і яны кала віконы, бажніца такая была, к бажніцы. Я прышла к табе ў сваты, ты дзве свечкі даеш. Ты — даеш. Ка мне ў сваты прыходзілі, дак баба дзве свечкі ўзяла дала і гаворя: “Запалівайця свечкі! Первая нявеста запалівай!” Я запаліла, і Коля запаліў.

Калісь павянчаюцца, вянца баялісь разарыць. А цяпер сёдні павянчаюцца, заўтры ўжо па адном ходзяць. Усё на скораю лепяцца.

2. Вот Пашка твая жонка… ідзіцё вы ў сваты… ці ка мне… у цябе сын, у мяне дачка… ідзіцё ў сваты… і ты бярэш свата глаўнага… абычна бралі хрёснага. І тэй прыходзя з бутылкай, становя сумку… там сала кусок ці што… кладзе на стол і кажа: “Прымаіця маё?” А я буду казаць: “Да, прымаю”. — “Свечку паліць? — Пытая. — Хлопца і дзеўку сюда! Свечку паліць ці не? Еслі паліць, паліця свечку”. Вот запаляць свечку, значыць, сагласны. А тый ужо глаўны сват. І на свадзьбе ён даўжон і  на каравай зваць, і маладых забіраць.

3.Заручаны…  мала людзей… бацька да матка ідуць заручаюцца, бяруць у нявесты… жаніх бярэ ў нявесты што-нібудзь цэннае, еслі ня пойдзя, ужо, бывая, адкажа… як у шчодрах песьня ё: “Куніца ўцякла, а дзеўка не пашла, маладому Іванічку гарбуз выкаціла…” Усяк жа бывая…

[Заручаны для чаго?]

[Комментарий сына Грецкой Варавары Александровны Грецкого Сергея Васильевича, 1950 г. р.]

Заручыны, што б жы прыдуць у сваты, і ўжо ўсё… прыдуць у сваты ўжо на фундамінці на крэпкім, на фундамінці. Штоб жа пазору хлопцу не было. А змовіны, ета ўжо сабіраяць людзей, яны ўжо прыходзяць, сваю гарэлку на стол, хлеб-соль, кусок сала прыносяць, а нявеста ўжо гатуіцца.(Вариант к “Palаeoslavica” ХІХ (2011), Приготовления к свадьбе, №1).

4.Прывязуць маладую… да свадзьбы… сёдні крёсная матка ці дружка ідзець… рушнікі вешая, на вокны занавескі… у вузле… і пачыная вешаць — тыя скідаіць, а сваі вешая.

5.  Як за нявестай едзя жаніх, дак ужо дугу ўбіраяць. Вянок такі дзелаяць ужо. Калісь дзелалі цвяты з цітрадзій. Былі ж і сінінькія, і зялёнінькія абложкі ў цітрадзях. Вот з тых дзелаяць цвяточкі. І дугу тую, на якую ёлку… ужо як зімой… а як летам, дак на дроцік кругом дугі, дугой… ленты вешалі. І забіраяць маладую, і вязуць… Бачаць усі, што едуць за маладой — вянок на дузе.  І адтуль ужо едуць, маладую ўжо вязуць… З вянком, і на аглоблі, і кала морды. У каго багата цвятоў, дак на аброць навяжуць. Красіва было.

Летам жывых ужо цвятоў. А як зімой, німа ж жывых, дак дзелалі із бумагі. Но ўсё адно, штоб украшаная была дуга. А летам жывыя: палявых нарвуць, там чыстацел такі, калачам такім цвіце: аранжавым і светла-аранжавым. Нас ужо папрося нявеста: “Ідзіця нарвіця”. Вот мы і пойдзіма на полі як летам. А зімой дзеланыя.

[Чаму нявеста вас прасіла?]

Мы меншыя дзеўкі, дак яны нас просяць. Мы зналі дзе чыстацел, злыдні — красівыя цвяты. Злыдні такія жоўтыя цвяты, здаровыя. А то ў загародках: разныя, якія ў каго ё: і настулкі. Укрышывалі дзеўкі, і бабы памагалі. Аж гарыць дуга тая.

[Настулкі. Па-кніжнаму як яны называюцца?]

Настурцыі. А мы: настулкі.

[Злыдні што такоя? Па-кніжнаму…]

Ня знаю. Мы звалі злыдні. Таму шта баба ўсё казала. Я гаварю: “Чота іх зляднямі завуць?” Яна гаворя: “А іх ніхто ня есць. Яны злыдні на агародзі толькі сок выбіраюць. А пользы німа. Ні свінні, ні каровы, ні коні — ніхто”. У іх ствол такі тоўсты, як мезяніц, і жоўтымі цвятамы. Яны растуць, дзе хочыш… на пясках… корань длінюшчы такі, лісце такоя шырокая, длінная.

6.Замуж, напрымер, я іду, і вот дзявішнік дзелаяць. Скора за маладой прыедуць… маладую прывязуць, пасодзяць, і мы ўжо кругом… паставяць яду, выпіўку… тады ўжо стаіць хлопец з тряплом за касой… і песьню пяём ету… пасаду пяюць у нас.

У лузе далёка,

Там стаяў церям высокі,

Пад тым церямам  вада лялея,

Там каліна чырванея .

Ой, там Танячка гуляла,

Касу русую часала,

Гребяшком махне,

Цяжола ўздыхне.

- Німа майго татачкі.

Ой, як прыйшоў к ёй татачка,

- Адчыніся, Танячка.

- Ой,  я ж не адчынюся,

Ветру баюся.

Шчэ жаркага сонейка.

У лузе далёка,

Там стаяў церям высокі,

Пад тым церямам  вада лялея,

Там каліна чырванея .

Ой, там Танячка гуляла,

Касу русаю часала.

Гребяшком махне,

Цяжола ўздыхне.

- Німа маей мамачкі.

Ой, як прыйшла к ёй мамачка.

- Адчыніся, Танячка.

- Ой,  я ж не адчынюсь,

Ветру баюсь.

Шчэ жаркага сонейка.

У лузе далёка,

Там стаяў церям высокі,

Пад тым церямам  вада лялея,

Там каліна чырванея.

Ой, там Танячка гуляла,

Касу русую часала.

Цяжола ўздыхне.

- Німа майго Ванячкі.

Як прышоў жа к ёй Ванячка.

- Адчыніся  Танячка.

А я адчынюсь,

Ветру не пабаюсь

І жаркага сонейка.

(Вариант к  “Palаeoslavica” ХІХ (2011), Свдебные песни, №13).

[Што значыць, хлопец стаіць з траплом?]

Во, сядзіма кругом, а ён стаіць ззадзі, тряпло дзяржыць. Прыязжаюць жаніховы забіраць. Бяруць рушнік, нявесту зачэпяць і вядуць сабе. А ён будзя не аддаваць нявесту і гаварыць: “Давайця выкуп!” — “Сколькі табе?” Яго ўжо навучаць, хлопец, гадоў дзвенаццаць… не так, дак і ўрэжа ім… тряпло бяруць, што лён трэпяць… ён з етым тряплом… сват гаворя: “Ты гавары мне: сколькі табе за нявесту?” Той ужо гаворя хлопец: “Давай мне пяць мільёнаў!” — “Ой, ета багата!”. Пяцёрку нада даць. “Нявесты не аддам! Буду, ей Богу, буду біць! Тряплом буду біць!” І ўжо ён пачаў бы біць… Ты ўжо не чапай яго, уцякай, з ім не сражайся… няльзя. Называіцца: дзіцёнак стаіць і не аддае сястру сваю. Ён ужо: “Давай не за пяць мільёнаў, давай за два”. Ён: “Нет! Тры!” Ён ужо траячку выцягвае, аддае. Ён тады будзя казаць: “Ну, а цяпер вядзі казу на паваду”. І ты ўжо павядзеш.(Вариант к  “Palаeoslavica” ХІХ (2011), Приготовления к свадьбе, №1).

6. Кажух шэрсць наверх і содзяць ужо… Як палаценцам, рушніком называіцца, зачэпяць вядуць нявесту і жаніха і кругом стала абвядуць тры разы, і штоб селі. Садзіцца жаніх і нявеста. А там шубу разаслалі. Пасодзяць дваіх. “Штоб багатыя, — кажаць, — былі”. Мы гаворым: “Для чаго-та шубы?” Сцёпіца: “Штоб багатыя былі. Штоб цёплыя карманы былі ад грошай”. А тады ўжо саджаяць жаніха і нявесту, пасцель кладуць. Яны на пасцель тую садзяцца на вузлы і едуць ужо. Маладую забіраюць.

Внебрачные связи

Ціпер прывыклі бракам етым чарціным ідуць замуж без роспісі.

[А раней такія бракі былі?]

Калісь ета рэдкі случай, што ўжо дзеўка забірэмініла… і січас яго ліквідзіруюць. Ідуць увечары ў сваты… усё… прышлі ў сваты… высваталі. Раз сваты пабылі, значыць, росьпісь тая да сракі… яны ўжо счытаюць… “ліш бы сваты пабылі… свадзьба… вот ета закон”.

[Так раней казалі, што ета чарціны брак?]

Усяк казалі. Калісь Мельчыха прыдзя, сястра яе забярэмініла, прышла: “Во ўжо! Ета ж нада: у чарціны брак улезла… Антону падалася, дак забярэмініла. Дак, матка ўжо вадзіла к свякрусі. Ужо дазналася ж, дак: “Пайдзём-ка, — гаворя, — к свякрусі, да ряшым дзела…” Ну і, ряшылі дзела, што пажаніліся… Самае глаўнае, што пуза нагулялі.

Да свадьбы ж яны перяспалі…

[Дак ета што — чарціны брак?]

Ета ўсё казалі: “Ааа, чарціным бракам”.

Прыходзяць… скарэй давай… і выпіўка, і закуска… Раз ужо ўнучку спорціў… была прыкрываць чымсьці.

[І баба Алена так казала, што чарціны брак?]

Усі тады казалі так. “Чорту ў зубы далася”. Дак ён падняўся… Добря другі… а другі ўстаня, станя вогерам: “Ня буду браць!” Скажа: “Мне нада век жыць не любя. Ня буду браць”.

[Станя вогерам што такоя?]

Ну, пайду і ўсё!

[Што за слова такоя?]

А я знаю. Так гаворяць.

Вот, ня пойдзя ў сваты  — і ўсё. Сказаў там у нас адзін… пуза нагуляў, а сказаў: “Жаніцца на ёй ня буду!”

IХ. Смерть. Похороны. Поминальные обряды.

Предсказание смерти.

а. Што-та ё божыскае. Вот сны бачыш. Перяд Коршунам… Коршун строя хату. Я прышла, гаварю: “Ой, Васіль, ну етыя ж хаты харошыя ў цябе”. — “Ета я шчэ дзелаю”. Бальшая такая… я вышла ў сярёдак: вакон німа, толькі дзверы. Тады мне ўжо звоняць: “Мішка Коршун памёр — брат яго”. Я гаварю: “Во Васіль толькі строіў хату”. І перяд ім… “Варя, дзелаю сабе хату. А ўряд, — гаворя, — Машы пастрою ішчэ”. І сам памёр. І вот тры нядзелі — і Маша памёрла.

б. Усё кажаць, як кот умываіцца, госці будуць…. ета даўным даўно ідзець… калісь… вот кот сядзіць і ўсё ўмываіцца ад дзвярэй у хату, гаворяць: “Во госць прыдзя”. Ты б сядзеў і сказаў: “Госці к табе прыдуць”.

[Калі з дзвярэй у хату?]

Во дзверы… будзіць кот сядзець і умывацца, знай: із дзвярэй прыдзя хтось у хату. Гаворяць, як на дзверы ўмываіцца, то ўжо хто-та з хаты ўмываіцца. Калісь баба кажа наша: “Чаго наш кот умываіцца? Сядзе на стале і ўмывацца туды…” Яна і кажа: “Каго ты, кіса, будзіш вымываць ужо?” І бацьку плоха стала. І ў бальніцу адвязлі… і апірацыю не перянёс. Дак яна: “Ня дзіва… коцік наш усё ўмываўся. Вымываў з двара хазяіна”.

Подготовка  к смерти  и к похоронам

Одежда

а. Гаворя: “Паложця мне… ета празнічная  будзя, а вузёл… і ета… дак я буду ў будзен дзень на работу там хадзіць”. І тапкі паклала… Нявестка кажа: “Ну дак што табе і міску, і ложку туды… і супу насіць кажды раз?” Яна: “Ну насі”. Тры дні мертвяцу носяць”.

[Што значыць: тры дні…]

Вот сёдні ён памёр, схавалі… тры дні, як ужо схаваяць, дак назатрага нясуць… Снедання называіцца… там чаго… блінкоў спякуць… чага сабяруць… паставяць… пціцы паядуць…

[Яна сказала: “Ета будзя празнічнае…]

Да… “…а ета на работу буду хадзіць, дак буду надзяваць”. Бабы: “Ну кладзі, — на Кацю, — кладзі…”

[Яна загадзя падрыхтавала?]

Яна прыказала, яна ўжо ляжала: “Вот ета кладзі, вот ета…” І паклала ў вузёл: і хустачкі, і тапкі, і чулкі, і юпкі-шэсціклінкі… І ў вузёл, і ў ногі паклалі.

б. Іван быў… штаны яму надзелі, рэмінь ні ўтыкнулі ў штаны… проста забылі… і вот сніцца… багата каму сніўся: “Скажыця Маньцы, ніхай найдзе мой рэмінь, а то штаны падаяць”. І Манька гаворя, жонка яго: “І мне сніцца: “Манька, у мяне падаяць штаны…” Палядзелі: “Рэмінь вісіць… не ўцягнулі…”. Ну дак яна… Гараська памёр… дак Манька прынясла… ня буду бряхаць… ці яна ў гроб паклала… наверна, ў гроб паклалі тый рэмінь… гаворя: “Перядай Івану майму…” Яго там блізка, недалёка паклалі тога Гараську. І гаворя: “Перястаў сніцца”.

Похороны

Калісь баба казала: “Ня будзя сонца свяціць, ня будзім мы сушчыстваваць. Так нада маліцца на сонца”. Чаго мяртвяцоў кладуць на ўсход сонца? І ўсюды на клодаўі кладуць:  і ў Закружжы, я бачыла і ў Грамыках, кладуць на ўсход сонца.

Горячий обед

1.

Гарячы абед, памрэ… Схавалі, у ямку ўкінулі і прышлі дамоў — ета паследні яго абед. Ужо большэ … абед… ужо паследні — самы глаўны. Боршч, бульба жарэная, каша, узвар — і ўсё. “Гарячы абед” счытаіцца.

2.

Канун

а. Ета, як мёртвыя, як памрэ — на абедзе канун, і на шасці нядзелях дзелаюць, як Радуніца дзелаяць у хаці, дома. Усі  дзелаюць. Штоб сладка было на душэ ў мертвяца. І баба: “Давайце-ка канунчыку, дзеці!” А нам не канун, ліш бы салодкага.

б. Ё мёд… кажаць, хоць каплю нада мёду  божжага етага пакласць. Мёд — ета ўжо божжая дараванне, дак мёд… А німа — сахару клалі.

У маскалёў я была на абедзі… наварылі пшаніцы, кіпятка налілі ў яе, яна пастаяла ў кіпятку і толькі набухла, яны яе сцадзілі і ў місачкі клалі… табе ў місачку, і мне. Я палядзела, гаварю: “Штой-та такое?” А ў іх ё свой, каторы Богу моліцца, і там ўжо пеў, дак ён гаворя: “ Ета…” Вот па-свойму ён назваў… Ён і гаворя: “Вот у вас “канун” завецца…” Мы гаворым: “Ну дак канун жа — мёд, вада”.  Еслі ё свячоная, вады свячонай вальлюць, і туда мёду разбаўтывяць і ўжо ў місачкі разліваяць, на стол ставяць… і батона пакрышаць, а німа батона, хлеба пакрышаць. Крошачкамы… ня рэжаць, а пашчыпяць. Ета назваіцца “канун”. Перяхрысціцца, тры ложачкі з’есць. Ета называіцца “Божжы дар”. А у іх пшаніца.

Радуница. Поминальные обряды.

а. Дожч пасвяціў паску мяртвячаю. Свецяць такую паску, а ета ўжо мяртвячаю. Усё баба казала… як на Радуніцу дожч, яна гаворя: “Во, Гасподзь свеця яечкі мёртвым і паску”.

[На Радуніцу — мяртвячая Паска?]

Ну, наша ж Вялікадня прайшло, а ета  ўжа мяртвячая Паска. Яйцы красяць і паску. Мы не пяклі, мы куплялі.

[А раней як было?]

Раньшэ ўсё раўно яйцы красілі, перяжкі пяклі…

[Спяцыяльна для мертвяцоў?]

Да. Красныя яйца абізацільна. Пакрасяць яйцы, а тады тую шэлуху ў чыгунку… Штоб жа пакрасіць да Радуніцы… яйцы етыя да Радуніцы ж ня будуць ляжаць, а свежых нада. Каждаму па яйцу пакрасяць… і табе яйцо, і мне яйцо. Пойдзіма… кажды са сваім яйцом… разаб’ем… Садзімся… Баба: “Давайця разгавеімся”. Пагукая ўсіх, памоліцца Богу.

[Як гэта: пагукая ўсіх?]

Бацька наш, сын яе… яна: “Сашачка, хадзі разгаўляцца к нам!” Каторыя памёрлі, яна іх…

б. У нас канхветы кладуць… сабакі прыдуць… пахватаюць-пахватаюць і пашлі. А баба наша… ідома… яна кашы зваря на Радуніцу… гусценькая такая… махотачка… бярома туда… і яна калупая і па могілках рассыпая. “Пцічкі, — кажа (сабакі ж ня будуць тую бубачку хапаць). А яна яе крута зваря, а тады ўжо рассыпая па могілках па сваіх… і па чужых сыпне. Крыстом сыпя. “Ніхай пцічкі ядуць”.

Якую кашу?

Хочыш — грэцкаю, хочыш — пшоннаю, у каго якая ё. А цяпер пачалі канхветы.

в.Ні танцаваць, ні пець… етага ўжо не… пакуль сорак дней… А мы дак і ні сорак дней… паўгода… Баба гаворя: “Ня пейця…” Вот я пайду пагуляю… танцаваць… я іду дамоў. Прыду  дамоў… ніхай дзеўкі там танцуяць, пяюць… а мы не. Мы — Туся і я сабіраімся… Ета як бацька памёр… мы ішчэ малыя былі. То дак пойдзіма… у Крыўцовых, там уряд са мной жыла Алёна, равесніца… дак мы пойдам, сядзім пяём з ёй… на грубцы… скрозь у перэдняй хаці. А як бацька ўжо памёр, я прышла, яна: “Давай пець”. Я гаварю: “Не. Бацька памёр. Дак баба сказала: ня пець…” [І колькі?] Сорак дней… і с паўгода я ня пела. І ў школі дажы ня пела. Учыцілка пытала. Я гаварю: “Баба мне сказала ня пець. Мой бацька…” Мне восем гадоў была.

Была ў нас заўклубам, дак сястра, пазванілі, памёрла, а ёй канцэрт нада была дзелаць… яна і дзелала, і пела… гаворя: “Сястра мёртвая ляжыць, а мне…” Што ж у яе… і аб’явы напісала ўжо… “Дак што, — гаворя, — усё зрываць?” І прыдсідаціль сельсавета прышла і гаворя: “Ты ж на рабоці”. Дак яна з намы пела. Усяк прыходзіцца.

Вещи, принадлежавшие умершему

1.

а. Памёр… ісхавалі… а тады ўжо абед атойдзя… назаўтряга ўсю тую пасцель выносяць, кладуць у сарай ці ў каморку… Ну с хаты выносяць… а назаўтряга  сціраць… яно ж усё харошая… сціраяць ужо… у вадзе папалошчаць… абы штоб у вадзе… папалошчаць… павысушаць і кладуць ужо… калісь ж сундукі былі, а ціпер шкафы… Сціраяць, штоб яму чыста была на тым свеці ўжо. Хоць і аддаць. Калісь матка памёрла, дак мы Аўгінні Сафронавай пааддавалі. Пасціралі, пакачалі на качолкі, і  Аўгіння хадзіла, дак мы гаворым: “Аўгіння, на табе”… пааддавалі… Па старцах яна хадзіла…[4]

4

2.

а. Завязкі… во як памірая… штоб рот не разышоўся, дак звязыяць… етыя завязкі, што рукі звязыяць, ногі, штоб умесці былі дзве, такія во вузкія атрязаяць з мацірьялу, а тады завязкі тыя… ці рука баліць, ці што… яны ўжо хватаяць наперябой… і бралі. Адна насіла, гаворя: “Я ўжо гадоў пяць вузёл не развязаю… Мне легчэ…”

б. Во… Галька… як памёр Коршун, дак Галька гаворя: “Мне нада… так баляць у мяне рукі, дак нада ўзяць…”  Дзелаяць… во сцеляць пад ніз калінкор белы, засцілаяць… калісь… ціпер сыпяць што ці не?.. Калісць лісця з веніка нацярушаць у гроб і стружачак мякінькіх накідаяць а тады засцілаяць… Кладуць такую падушку… сенам натаптываяць… мы бабе сена і мяты наклалі… яна мяту любіла, як пахня…  і засцілаяць на ўвесь гроб… такую, як калінкор шырокі… а ў канцы атрываяць такія тры шыроной, як два пальцы ці, можа, трошкі таней… і толькі ня рэжаць, а нада атрываць…. начыкнеш нажнямі, тады атарвеш… адну — ета ногі звязываць, другой тряпачкай, тожа такой… усе роўнінькія падзелаюць, рукі звяжаць, штоб яны не раз’язжаліся…  пакуль закалянеяць, як хаваць, і штоб рот… кругом завязыяць. А тады развязыяць, дак тряпачкі етыя бяруць скарэй… на рукі завяжаць… у каго ногі баляць… гаворяць: “Як у мёртвага не баляць ні рукі, ні ногі, ні зубы, штоб у мяне не балела нічога”. І завязыяць на нагу, і ў баню ідуць, развяжаць. Кажаць, памагае.

Адна казала: “Забалелі зубы, а завязала тую, падвязала, і што ты думаіш, замёрлі, дак гады два ня чула”.

[Ёй давалі якую?]

Завязана была, штоб рот не рязяўляўся. У каго рукі — із рук бяруць, у каго ногі… Машыны былі звязаны, дак яны гаворяць: “Во вазьмі… нага баліць…”

в. Штоб нітка і іголка засталася… нарошна атрываяць длінныя… Я калісь шыла… дак прышла маладзіца, гаворя: “Атарві дліннаю, штоб…”  На жывую нітку шылі… шылі падушкі на жывую нітку… у адну рэдзь. На тэй свет прыдзя, нітку выцягня. Пацягнуў за вузялок, і падушка распалась… Дак яна… я ёй дала, дак яна гаварыла: “Так зубы баляць…” Дак яна працягнула… прымер здзелала: “Як у мёртвага зубы не баляць, штоб у мяне раба божжай Варькі (ці Манькі) штоб зубы не балелі”. І казала, не балелі…

[Куды потым тую нітку?]

Ішчэ каму можна даць. Да луччы німа перваму, што хто первы…

Скрозь: “Глядзі, на жывую…” Мы прышлі так к адным, яны гаворяць: “На-ка падушку сшый”. Гаворяць, свайму нельзя шыць падушкі, а то зашыіш, усякія прыметы. Як свой шыя семьянін, дак кажаць: “Зашыіш у гроб усіх. Уся сямья будзя паміраць”. Ну дак чужыя папросяць.

[Вы сказалі, штоб там ён пацягнуў і падушка распалась. А для чаго?]

Ужо ж нітку тую выцягніш, яна ж не задержыіцца, і нітку тую выцягніш… мёртвы, мол, ужо… там ідзець, штоб ужо вытрусілася ета за сабой штоб пасцель ету… Кажаць, на тым свеці пасцель ету разуряюць мёртвыя.

3.

Нітку тую спецыяльна хаваяць… Еслі, напрымер, гуляў ён са мной, а тады кінуў, да другую ўзяў… ажаніўся, дак яму ў пасцель… прыходзяць і тую нітку с іголкай… Вот маладую вядуць, прыдуць: “Ой!” І падушку памацаяць,  і іголку туда ўжо ўсодзяць (хоць ніхай такая нітачка — паказала кароткаю) і гаворяць: “Штоб твая жысць разарылася, як тэй пайшоў мёртвы, штоб твая жысць доўга не пражылося…” І паміралі ўжо… А хоць пачануць… якая сварка ці балезь ужо… Бабы старыя, яны ж зналі: “Пашукайця іголкі…” Находзілі ў падушках, у пярынах, у адзіялах. Хадзілі к бабам, штоб яны атшоптывалі.

Х. Бытовые приметы и предписания.

1.Кажаць, як сон бачыш, нільзя як прачнешся, дак на вокны не глядзі, а то забудзіш. А глядзець нада хоць на мост, а хоць на сцяну. Тады не забудзіш тэй сон. І баба нам казала. Я гаварю: “Ой, бачыла бацьку ва сне”. Яна гаворя: “Не нада глядзець на вокны, а нада на сцяну глядзець — запомніш”.

2.[Для чаго па дрэву стучаць?]

Кажаць: “Харашо жыве”. І паляпаяць, штоб плоха не случылась.

3. З дому выходжу, баба і кажа: “Падаждзі, мая ўнучачка, ня йдзі”. Печ топіцца, яна скарэй засланку… абы з хаты вышаў… “Ідзі!” Я ўжо скорынька за хвортку і пайду.

[Калі нехта выходзіў, закрывалі печку?]

Да. Печка гарыць. Засланку туды. А як ужо пайду,  атсланівая засланку. З хаты выходжу, яна закрывая, і пакуль пайду, за хвортку выду, тады яна аткрывая. А чаго, я дажы ні паінцірясавалась.

4.Баба наша казала: “Выдзіш. Глядзі, што забыла, не варочайся”.

5. Баба калісь казала… ці вот хто прыдзя… дзед Майка прыдзя, шапку здзеня… баба: “Шапку на стол не кладзі, а то дурная галава будзя! Будзя балець галава. Не кладзі!” Нікалі шапак не кладуць на стол. І мы хусты калі… пагладзім… на стол у пярэдняй хаці… “Дзеці! Не кладзіця на стол. Занавесачкі кладзіця, но хусты, шапкі не кладзіця. А то голавы будуць балець”. Праўда, вот возьмем… “Ужо голавы не баляць, баб. А то балелі”. — “Адтаго, што на стол кладзіцё”.

6.[У новаю хату]

а. На падпоўні, штоб усяго было ў хаці поўна і зярна, і ската, і ў дварэ… Дак на падпоўні… на трэццяй квадры перябіраяцца. Мы перястроівалісь. У бані жылі. І ўсё раўно, баба гаворя: “Падаждом”. Матка: “Давайця пярёйдама ўжо з бані. Надаела ў бані, жыўшы”. Баба гаворя: “Падаждзі. Я тады скажу”. Тады: “Ну давайця сёдні”.

Ката ўнясуць перва, ўкінуць. Кот у нас быў. Яна: “Нясіця перва ката”.

Ложку і міску прынося.

Памалілася Богу, віконку ўняслі. Паставілі віконку.

Перва ката ўкінула баба… міску і ложку… баба перяносіла…

Перва ката ўкінула… ужо два  ўслоны былі ў нас, стол… хлеб і соль унясла…

Ката ўкінула… хлеба і солі на стол паклала… вікону паставіла… павесіла рушнічок… матка ёй падавала ў дзверы, а баба, як старшая, станавіла ўжо. Матка паднося к дзвярям, а баба бярэ… віконку паставіла на стол, хлеб-соль на стол. А то Гасподзь прыдзя, а ў нас пусты стол… хлеба паложа… тады: “Уваходзьця ўсі!”

Сперва ката ўкінула ў хату… стол ужо тут быў. Яна на стол скацірку заслала, хлеб паклала, соль, віконку ўнясла, рушнічок накінула. А німа рушнічка, мы ж пагарэлі… хоць якую тряпінку палож чыстаю на віконку, “штоб у сарочцы, гаворяць, Гасподзь быў”.

Ката перва, тады хлеб-соль, тады віконку с рушнічком, тады ложкі, міску паставя…

Новы венік уняслі, звязаны, не паряны… баба і кажа: “Штоб на вуліцу смецця із хаты не выносілі”. Мы гаворым: “Баба, на чорта венік? Пастаў там вон…” — “Не. Штоб с хаты смецця не выносілі”.

Я гаварю: “Баб, ішчэ веніка не хватала! Вон на дварэ кінь, да і ўсё!” — Ідзіця ўнясіця венічак”. Мы венічак новы прыняслі, (да Пятра рэжаць венікі) мы ёй венік падалі, яна паставіла ў парозі, штоб із двара смецце не выносіць, што ў дварэ творыцца, што б ні хто…

Я гаварю: “На што тэй венік? Вон лучшае што-нібудзь. А яна гаворя: “Штоб смецце не выкідалі… што ў хаці пагаворяць…”

Баба ката ўкідая, да гаворя: “Штоб ты сваіх мышэй паядаў, а чужых не чапаў”.  А то чужых нажрэцца, а сваі будуць…

б. Ікону становя, дак гаворя: “Прэсвяты Спасіцель, спасі ты нашу хату, спасі ты нас ад усякіх бед: і ад ветра, і ад дашча, і ад буры, і ад гразы, і ад усяго”. І “Спасіцеля” уносяць, а ты ўжо “Мацер Божжаю”, і тады якія ё.

Баба, вот ляжым усі ўпакот, да яна будзя казаць: “Давайця памолімся Богу”.

Спаць лажуся,

Хрястом абгаражуся.

Хрэст на мне, хрэст пада мной,

Прячыстая Божжая Мацер, будзь са мной.

Ангел, мой храніцель,

Душы і цела пакравіцель,

Спасі нас і памілуй ад усякіх бед.

в. Ложкі ўносіла, штоб злыдні ні вяліся. Яна прыходна казала… “штоб у хаці ў нас злыдні ні вяліся”.

[Каго на Амяльным называлі “злыднямі”?]

Яны работаць ня хочаць, а промысел… лучшэ пралеж… а тады падымаіцца…

г. Баба казала: “Я цябе, венік, у новаю хату пасяляю. А ты, венік, у новай хаці пражывай, да чыста ў хаці вымятай. І на вуліцу смецця не выкідай”. Ета маладым так… Як маладую ўвядуць у хату, дак баба… Ягор жаніўся наш, дак баба стала на парозі і кажа на маладую : “А ты, венік, у новай хаці пражывай, да чыста ў хаці вымітай. Толькі на вуліцу смецця не выкідай”. Што ў хаці творыцца, штоб ніхто ня знаў. У хаці пагаварылі… плахоя, харошая… штоб ніхто ня знаў.

ХІ. Медицинские обряды. Представления о болезнях.

1.На бягучаю ваду ходзяць. Еслі малы дзіцёнак, яго акунаюць: “Куды вада бягіць, штоб яна ету балезь забрала…” Точна я ня знаю. Складна гаворяць на бягучаю ваду. І акунуць, і ету адзёжку ўсю з дзяцёнка, надзяюць плашэйшаю, скупнуць у адзежы, разрываяць і кідаяць, гаворяць: “Куда вадя бягіць, туда ніхай балезь збягая”. І штоб ішла адтуль, штоб ні гаварыла ні з кім… па загароддзю…

І на растанькі хадзілі, дак тож раздзявалі адзёжку, кідалі. Дак ўсё там казалі… адна падабрала, надзела, дак у дзіцёнка балезь тая стала.

[Бягучая вада — што такое?]

Каторая па канаве плыве, ряка ідзець, а еслі дзе копань ці нізіны, а лагавіна — яна стаячая. Яна не выцякая нікуды.

2. Баба калісь наша казала, як барадаўкі: “Свяцёная сала…” Вот як свеціш сала, яна бярэ кусочык. Матка: “Ну на што ты яшчэ і сала?” — “Нада! — Яна хоць крошку атрэжа. — На зелля”. І тады яго хавая. І кусок паскі,  і сала паложа за віконы, калісь бажніцы былі, на бажніцу. Пачане барадаўка, яна памажа і на сметніцу выкідая. І палядзіш, туды-сюды, і сыходзя. А ў бальніцы не памагая. Дак тады ўсё свяцёнае сала асатаўлялі. (Вариант к  “Palаeoslavica” ХVIІ (2009), Господень праздник, С. 213).

3. Як ячмень пачане. Вот ты б прышоў, у цябе ячмень на воку, я табе: “Ячмень кукішу ня любя, заварачыіцца. Ячмень кукішу ня любя, заварачыіцца. Ячмень кукішу ня любя, заварачыіцца”. Тры разы прагаврыш. І кукіш дадуць. І ён сыходзя.

[Хто мог паказаць кукіш? Любы?]

Грецкий Сергей Васильевич, 1950 г. р., сын: Любы. Ета любы даўжон.

Вот ты б прышоў к нам, І ў мяне ячмень. І ты кукіш даеш і гаворыш: “Ячмень кукішу ня любя, заварачыіцца. Ячмень кукішу ня любя, заварачыіцца. Ячмень кукішу ня любя, заварачыіцца”. Любы можа.

Грецкий Сергей Васильевич: Дажэ не нада і гаварыць. Я падашоў к табе, паказаў тры раза. І ўсё.

4.Ішчэ ёсць. Як волас. Я лічна сама бачыла. Як сабакі спужаішся. Дзеці ж бегаяць, дак сабака кініцца, спужаіцца, тады крычыць. Іздзелаіцця, як мялля, ляжыць. Тады пазавеш: “Так і так. Спужаўся”. Дак баба Крываротка ўсё дзелала. Яна хлеба бярэ, штось гаворя і па целу водзя, па голым целу водзя і водзя, хлеб качая. І тэй хлеб качаіцца і качаіцца, і да тых пор пакачаіцца, пакуль ужо возьмя яна і гаворя, яна ўсё малітву нейкаю гаварыла…. І тады яго не разарваць. Адкуль тыя валасы бяруцца? А тэй хлеб ужо кідаяць сабакам. Яна качая і качая, і качая, а тады ўжо хлеб еты бярэ, паказыя, што паглядзіця… Праўда, там валасы — не разарваць… відна. Сабака цябе пакусаў, атнясіця сабаку. “Чый сабака пакусаў?  Ці спужаў”.  — “Тэй і тэй”. — Нясіця яму аддайця”. Ну вот падыходзяць к яму і кідаяць. Ён сажрэ тый хлеб. І ўсё праходзя. А так вяня  чылавек. Буханіха ўмела ета. Дак яна гаворя: “Удаўнілася. Нада была дзень-два. Вот звяў чаго?” Урачоў жа не было. Дак пойдуць: “Чаго-йта та так і так?” — “А што за прычына?” — “Сабака спужаў”. Яна: “Я прыду счас”. Прыходзя, хлеба бярэ і начыная. І качая, качая, і качая… па калену… ці па чом… па целу. І яно…  адкуль тыя валасы? Гаворя: “Палядзіця, якія валасы”. І штоб ён із’еў. “Што ты наварыў, штоб ты сажраў!” І дадуць. Тому сабаку нада кідаць.

ХІІ. Мифология

Каин и Авель

Чаго ціпер месячка ня круглы, а такі як із бананаў? А калісь быў круглы светлы. І на ём дзве пяцьміны, адна пяцьміна і другая. Такая пяцьміна, як у Гарбачовага на галаве. Баба, як пачане гаварыць, усякія ж злыя людзі бываяць, баба і кажа? “О, Госпадзі, пакалолі б адзін аднаго, як усё раўна Кавіл Авела. А мы гаворым: “Баб, а хто-та такія?” А яна нам і гаворя: “Вон, бачыця на месячку Авіл Кавіла вілкамі коля — не паладзілі. Во, святы святога. Святыя і там не ладзяць”. І там міру німа. Ня еўшы сядзяць? Ці за багацтва?

Св. Юрий

Як гром, яна гаворя: “Юрый-Ягорый на калясніцы едзя”. Не казала на калёсках — на калясніцы. “Во, на калясніцы ўжо едзя Юрый-Ягорый. Ён пешкі ні ходзя”.

(Дополнение к “Palаeoslavica” ХІХ (2011). No1. Св. Георгий. Тексты 1-3).

Шептухи

1.  Баба ў нас там крываротая была. Будзім у лес ісьці, баба будзя казаць: “Зайдзіці ж к бабе Насцюсі”. — “Добря!”. І іхні Івонька з намы хадзіў, і Танька… там, ці ў ягады, ці ў грыбы. І яна ўжо будзя казаць: “Стойця ў хаці”. І станя і штось гаворя-гаворя перяд віконамы. “Ідзіця, дзеці. Не пабачыця нічога плахога ў лесі. І ягад набіряцё”. І мы пойдам і нічога: ні вужа, ні гадзюкі.. нічога ні бачым… ні слізняў.

1а.Пайдзёмця к баба Крываротцы. Яна станя, і нам гаворя: “Ідзіця, ня бойцісь. Ні гадзюкі, ні вужа ні пабачыця”. Пойдзім, дзень ходзім, босыя ж хадзілі. Ні бачым. Ні хто ні ўкуся ні што. І баба будзя казаць: “Дзеці, зайдзіці ж к бабе Крываротцы”. (Дополнение к “Palаeoslavica” ХІХ (2011), No1. Шептухи. № 1).

2. Чый дух прылюбя. Другая шэпча, і нічога не памагаіцца. А другая на смех пашэпча, і памагаіцца. Дак усё баба наша гаворя: “Ета, як чэй дух прылюбя”.

3.Іванава матка. Яна ж Богу малілася. Божа мой як! Дак як карова ў міне захварэла, упала на ногі, дак страсныя свечкі прыносіла і апалівала і штось прысмалівала к шарсці.

Ведьмы

Я прышла парасят прадавала. Села на яшчык… восім парасёнкаў… да парасяты, як ліны… тоўстыя. І хрёсная мне казала: “Глядзі ж на яшчык не садзіся! А то купляць ніхто ня будзя”. А я і забыла. Села на яшчык і сяджу. Падышлі палядзяць: парасяты красівыя, да прадавец… “Ты што-та, жэншчына, знаіш. — адзін там — Вот, я куплю ў цябе. Чаго ты на яшчыку сядзіш?” А там адна падышла да на мяне гаворя: “Ты ішчэ маладая. (Гадоў, можа, трыццаць было мне). Ты маладая. Ні знаіш. Дак вот, вазьмі да і стой. Хоць на калёсы сядзь. Но не на яшчыку. Ета ўсякія людзі ё. Я ў цябе первая куплю. Я бачу, што ты нічога ня знаіш”. — “Я нічога ня знаю. Проста на яшчыку ўдобна сядзець, як на ўслоні”.

Черти

Вот, мне было. Лягла ўвечары і, уродзі, задрямала, гады чатыры таму, ляжу, і, уродзе, хто стукнуў Я вочы праляпіла: тут во рогі такія, як у казы, меньш, і морда такая здаровая, як  чарцей рысуюць на рысунку. І я: “Вой! Вой!” А мне баба ўсё казала, я малая была, кажу: “Баб, бачыла чорта!” Яна гаворя: “Як убачыш перяхрысцісь. Ён хрэсту баіцца”. І я хочу паряхрысціцца, мая рука не падымаіцца. Я левай пачала, і левая не падымаіцца. Я гаварю: “Сяргей! Сяргей!” А адна дома была. І ўсё адно здаецца мне. І рукі такія — лапы. І зноў крычу: “Сяргей! Сяргей!”

І рука мая… І перахрысцілась. І ўжэ німа нічога.  Усё баба казала: “Чорт хрэсту баіцца”.

ХІІІ. К апісанію обряда “Свяча”

(Дополнение к “Palаeoslavica” ХІХ (2011), No1. Свеча).

Калісь казалі… вот ты б пабыў… прышоў бы на Свячу… і стаў выходзіць… мол, “ня хочу! Ня хочу”. — “Ня будзь жа ты гарадскім. Ета ты гарадскі, дак грэбуіш нашым абедам”. І там гатуяць… ня нада сказаць “абы як”, харашо гатуяць: і мясноя, і халодная… “ты ж… гарадскія ня хочць дзерявенскага абеду есць” а яшчэ смашней, можа, абед, можа, і не такі…  боршч, каша, бульба жаряная, драчоны… усё гатуяць….

[А я хлебушэк пушыла ? Пушыла — гэта як?]

А с хлебушка пушыначкі павыпалала… зярно… і павысіяла…. штоб ужо не было і шарояк тых… штоб мякінькія… калісь бліны былі… і ячменная мука… трошкі ўсяныя дабавяць… трошачкі дабаўляяць… а то пшанічныя і ячменныя… Дак бліны тыя белыя, пухнатыя… з салам… Божа мой!

 [Павыпушыла…]

На сіта пасеяла… дак тыя ўсі шаройкі… а ета адна пылачка — мука…

[Павыпушыла ці павысіяла?]

А я с хлебушка мякіначку павыпалала… а хто гаворя павысіяла… хто так, хто так гаворя.

[Вы сказалі павыпушала…]

Можа,  я ашыблась…

[А я хлебушык павысіяла, а я госцічкаў павыпытала…]

А я прадачкі ў людзей усё павыпытала…

[А гэта пра што?]

Павыпытала… хто што любя… ці смашны, ці не…

Хазяін даволін, што ядуць людзі. Як людзі ядуць: “Ой, слава Богу, слава цібе, Госпадзі, ядуць людзі. Можа, і смашна…” Кажды ж думая, штоб лучшы здзелаць. І мяса накідаяць… там боршч, хоць выпій — харошы. Гварэлку становяць. “Выпівайця, людзічкі добрыя”. І будуць із-за стала: “Ой, не вылазця! Сядзіця! Ой, как красіва да добря ясцё. Ну пасядзіця, пагаманіця”. Не давольны, што так шмыг-шмыг… Ета толькі з гарячага абеду скора. Пад’ядуць і ідуць. А на Свячэ рады, што доўга сядзяць за сталом.

Ета не красіва… счытаяць, што не панаравілася чэлавеку, дак ён уходзя.

ХIV. Детский фольклор

Песни

1. Божая кароўка

Кароўка-кароўка, дай нам малачка,

А мы табе накосім клівярка.

Клівярок ты паясі,

І нам большы малачка дасі.

Ета мы пелі. Мы так на ладонь… Яна поўзала…

Мы:

“Кароўка-кароўка, дай нам малачка,

А мы табе накосім клівярка.

Клівярок ты паясі,

І нам большы малачка дасі”

Яна чагось — пырх. Яна доўга ня поўзая… Пырх — паляцела. І мы яе ўжо не даганяім.

[А ці божжая кароўка малако прыносіць?]

Так нам гаварылі. І баба наша казала: “Не давіця каровак. Ета — божжая кароўка”.

2.

Падкую я ножку

Ехаць ў дарожку.

Пашыю сапожкі

Цёплыя на ножкі.

Пашыю на плечыкі

Шубку із авечкі.

Пашыю на ручкі

Цёплы рукавічкі.

А я на галоўку

Пашыю шапёнку.

Буду ехаць на кані,

Ні замёрзну ні калі.

Ць хочыш

Загадки

Пасярёд балота

Усягда ляжыць калода.

І ні гніе, ні сохня,

Пакуль балота ссохня (здохня).

Язык. Ён жа ў мокрым ляжыць і ноч, і дзень. Як у балоці ляжыць. І ні гніе, і ні сохня. Вот высунь язык, падзяржы, ужо табе плоха… ён ні гніе, ні сохня.

Дражнилки

1.Кажаць, Іваньку дурачка, куды ні пашлі, ён усё бягіць. А вумен… ён на печы ўсё ляжыць.

Іванька-дурачок,

Зарабіў ён пятачок,

І паклаў у карманок,

Карманок парваўся,

Пятачок пацяряўся,

А Іванькам дурачком

Усё раўно астаўся.

[Калі так казалі?]

Скрозь. Як паціряіш што-нібудзь. “Баб, я паціряла!” Найшоў, там, да і паціряў. “Ой, дурная галава! Іванька-дурачок, паціряў пятачок…”

2.Бацька казаў: “Купілі Варвару, дак яна матцы палавіну ночы атрывая. Не дае спаць”. А дзед  прыдзя Буцькаў і кажа: “Ну як, Варвара, палавіна ночы табе атарвала?” Матка кажа: “Не. Сёдні спала спакойна”. — “Ты ей мачку дай”. — “Не. Я сваім дзяцям маку ня буду даваць”.  Бацька сказаў: “Варвара палавіну ночы атарвала”. І пашло. Сталі гаварыць: “Варвара палавіну ночы атарвала”. (Вариант к  “Palаeoslavica” ХIХ / 1 (2011), Дразнилки. Текст № 4).

3.У нас Куцага Андрэя дражнілі. “Не бачылі Андрэя, што бабам кур брэя?” Дак усё казалі: “Не бачылі Андрэя, што бабам курэй брэя?” Дак урачы брэяць. Аборт дзелаяць, аборт дзелаяць і брэяць.

5

Игры. Считалки.

1.“Кавалькі”

Бабу прасілі, што на агародзі паймаіш кавалька, прынясі. Тады мы ўсё, і ў “Мечыка” гуляіма, кідаіма ўсё, садзімся і ў “Кавалька” гуляім. Паложым дагары яго. Ён чорненькі такі, драцяны, крэпкі-крэпкі. І будзіш прагаварываць:

Кавалёк-кавалёк,

Іскуй тапарок.

Не скуеш тапарка,

Я не дам вугалька.

Вугалёк я расцяру,

Кавалёчку насяру.

І ён тады падскоча — трэсь! — пузам уверьх ляжыць. А тады ўжо перяверніцца і начыная поўзаць. І мы бачыма.

Хтось нас навучыў із бальшых. Большыя дзелаяць. І мы бачыма. А яны нас не прымаяць. Мы прыдзім бабу шукаім: “Баба, нам кавалька!..” Яна: “Ну, пайду на гарод, паляжу”. То яны па грядах бегаяць… Яны ня сільна ўцякаяць. Яна нам ужо прынясе: “Наце, дзетачкі”. Еслі двох паймае, аднаго ў карабок схаваіма, ніхай у карабку сядзіць, а ў етага гуляіма. І ён усё будзя пашчоўківаць. Еслі ён ужо падскоча і ўпадзя, ён ужо не падая пузам уверьх, а ўжо ўніз. Мы зноў яго пераварачываім. І зноў. І будзя нас пяць-шэсць… сядзіць у кругу… і ўсі ету самаю прагаварыяць. І большыя будуць сядзець у кавалька. Но яны-то нам не дадуць кавалька. А тады іхні кавалёк ці ўцячэ, ці хто раздаве. Бывае не шчоўкае кавалёк… “А!” Возьме перяломя. Прыдуць: “Дайця нам кавалька”. — “Не дадзім”. Яны на гародзі, і на вуліцы можна найціць.

Кавалёк-кавалёк,

Іскуй тапарок.

Не скуеш тапарка,

Я не дам вугалька.

Вугалёк я расцяру,

Кавалёчку насяру.

Вугалёк куюць… ні нагрэіш, і каваць ні будзіш.

А хто гаворыць:

Вугалёк я расцяру,

На кавадла насяру.

На ўсякую гульню была песьня. У “Яркі” гуляім, і пачынаіш: “Ярыкі-паярыкі па полю хадзілі…”

Кавалька як хто паймае: “Хадзіця. Я кавалька паймаў. Давайця гуляць!” І пакуль яго намучыш. Бесканечна сядзіма.

Каторы ніжай падскоча, каторы вышай… падшчоўкня. Мы яго зноў абарачываіма. Мне ўжо тапарок скаваў. І ты ўжо прагаворыў тую сама: “Кавалёк-кавалёк…”

2. “Клёк”

[Для гульні бяруць дзве кароценькія палачкі і адну длінную. Адна кароценькая кладзецца на зямлю, а другая (“клёк”) ўпоперак яе, такім чынам, каб адзін яго край упіраўся ў зямлю, а другі быў крышачку прыпаднятым. Той, хто водзіць, дліннай палкай б’е па прыпаднятаму краю такім чынам, каб “клёк” узляцеў уверьх. Астатнія гульцы стараюцца яго злавіць.].[5]

Калі ніхто ні спаймаў, у другі раз вадзі, пакуль хто-нібудзь спаймая другі.

А хто яго “клёкам” назваў я табе не скажу.  Бальшыя гуляюць… Ты, напрымер, бальшы ўжо хлопец… вон, па дваццаць пяць гадоў… па дваццаць чатыры… такія во… калісь жа маладыя не жаніліся… як ціперь… брюха нагуляя і некуды круціцца… дак яны гуляюць… а ўжо меншыя хлопцы… яны ж па стаях…  тады ішчэ меньшыя… тыя ўжо перяймаяць…. а наш Ягор… гадоў, можа, пяць ці шэсць было яму… яны сабіраяцца ў нас тут, на сярёдку, па восем дзяцей было да па дзесяць… дак і яны “клячок”. Баба гаворя наша… як заведушчая была… Матка наша гаворя: “Ты заведушчая над усім… над курямі… і на вуліцы… што “не ганяйця курэй, дзеці!” Яна ім палачку малую здзелая ім дасць і “клячок” дасць. “Клячок па вашаму росту. А бальшыя большыя дзелаяць.

3. “Угода”

Круг такі здзелалі, штоб за чарту не заходзіў, і табе  вочы ці мне завяжаць. Толькі чутна, як бягаць яны… уцякаяць… і кот ходзя і ловя… а то ўжо мышы бегаяць. І яны, як толькі зайдзіш, крычаць. Я ж ня бачу… завязаны вочы… мышы крычаць: “Шкода!”. У шкоду тую не…  я ўжо паварачыю… знаю: “Толькі тут нада хадзіць”. І ловіш. Паймаіш. Вочы развязыіш. Ён водзя. На чарту стаў, яны крычаць: “Шкода!”

[Як гульня называіцца?]

Давайця ў “Ката і мышку”.

Гулялі малыя… гадоў па дзвінаццаць… па дзесяць… па дзевяць. А бальшыя ў “мышак” не гулялі.

А ў “Клёка” гулялі.

[Як выбіралі, хто катом будзя?]

“Бегла кошка церяз моря…” Я табе гаварыла. І паследні астаесся… напрымер: “…ён ні жарыў, ні варыў, а сырую праглаціў”. Ты ўжо і водзіш.

4. “Ветряніца”

Бегаюць усі. Умітась бегаяць. І цябе выбіраім… ці… гаворым…   “Ну, хто будзя первы вадзіць? Хто ветряніцу будзя дзелаць?” Ну і ты: “Давай я буду!” — “Давай ты!” І рукамі (кругі дзялая, урашчая выцянутамі рукамі) і быстра-быстра і бягіць… А ўсі разбягаяцца… і я цябе пікану… і ты ўжо ветряніцу дзелаіш. Вятряніца — мельніца ветряная, яна меля і меля. Падбягіць да цябе… ты ўжо ўцякай… хлопцы падагнуцца.

[У якіх гадах гулялі у “ветряніцу”?]

Бальшыя не гулялі. Малыя

 5. “Кнут”

У “Кнут” гулялі. Бяруцца за рукі. За рукі бярёмся: і яна бярэцца, і ты… І ёмкі такі дзядзька, там хлопец быў, дак ён здаровы такі хлопец. І вот ён паперяд… “пугаўё” называіцца…. ён і другі… хлопцы становяцца адзін за адным. Па росту яны становяцца. І бягаць, бягаць укругавую. Тады тэй як!.. Ты ж адрываісся… дзяржысся і другога дзяржыш… і кнут тэй… паследні, дак дуба дагары ляціць. Ета называіцца “кнут”.

(Ср. с запісью сделанной от подругі Варвары Александровны Грецкой —  Кушнеровой Алёны Борісовны, 1927 г. р., так же бывшей жітельніцы Амельного: “Бяруцца, можа, чалавек пятнаццаць. І самы большы — первы. І, як бягаць па вуліцы, а тады як крутане ўсіх людзей. Хто ляціць падая, а хто ўдзержываіцца. Ета называўся “Кнут”. Бяруцца за рукі, і самы первы самы большы — па росту станавяцца. І ён тады як павядзе, як рване тый кнут. І яны хто падае, а хто удзержывіцца. Ета называўся “Кнут”).

ХV. Внеобрядовые песни

1. Ой, галубачка ў галубнічку,

Ой, няжывенька да яна ляжала.

Падашоў стрялец, убіў голуба,

А галубку ўдаву панёс да дому.

Кінуў на палу, паставіў ёй яду,

А галубка-удава ні ела ж, ні піла.

“Ой, пусці ж, стрялец, галубку ва дварэц!”

“Ой, ляці ж, галубка, шукай голуба!”

Прыляцела к ей стая галубей.

Ой, адзін жа голуб весялей быў усех,

Ён па крышам лятаў, громчэ ўсех варкаваў,

Ой, а сэрцу любві ён яе не даваў.

“Ой, галубка-удава, ты будзь пара мая.

А я тож галубец, як і ты ўдавец,

А галубку маю тож падстрэліў стрялец.

Буду пішчу насіць, цэлы дзень варкаваць

І я сэрцу твайму я не дам унываць”

Ён ёй пішчу насіў, цэлы дзень варкаваў.

Ой, а сэрцу любві ён яе не даваў.

І перыйка то, і той жа пушок,

Но як ён не спяваў, усё ж ня той галасок.

Ой, галубачка ў галубнічку,

Ой, няжывенька да яна ляжала.

2. Ой, у полі крынічынька,

Там халодна вадзічынька.

Гуляю я! Эй, гуляю я!

Там Раман мой валоў пасе,

Кацярына ваду нясе.

Гуляю я! Эй, гуляю я!

Стаў Раман з ёй шуткаваць,

Да ваду з вядзёр выліваць.

Гуляю я! Эй, гуляю я!

— Ой, Раман мой, маё серца,

Астаў вады хоць вядзерца,

Гуляю я! Эй, гуляю я!

Бо няродну маці  маю,

Будзя біці, добря знаю.       

—Навучу я цябе бряхаці,

Да што б ня біла цябе маці.

Гуляю я! Эй, гуляю я!

Мол, наляцелі гусі з броду,

Да памуцілі ў рэчкі воду.

Гуляю я! Эй, гуляю я!

Я стаяла да стаялась,

Пакуль вада сустоялась.

Гуляю я! Эй, гуляю я!

—  Брэшыш, доньку, збряхалася,

Ты з Раманам кахалася.

Гуляю я! Эй, гуляю я!

— Раман чорны, а я руса,

Да мы з Раманам звянчаімся.

Гуляю я! Эй, гуляю я!

3. Бацька добры, бацька добры,

А маці ліхая.

Дачку на вячоркі гуляць не пуская.

— Пусці, маці, пагуляці, я не забаруся,

Як запея первы певень,

Я назад вярнуся.

Пея певень, пея другі і кура сакоча,

Кліча маці вячэряці, а даска ня хоча.

— Вячэряйце, вячэряйце, вячэряйце самы,

А ўжо мне надаела вячэряці з вамы.

Ета мы навучыліся… тама-ка свадзьба была, дак мы чулі на свадзьбі пелі людзі… закружцы. А ў нас шче не пелі. І мы пачалі пець….

Не забаруся  — не задзержуся. Наша баба скрозь казала: “Дзе ты ўжо забарылася?” Прагуляла. А я гаварю: “Баб, там і там”. А Туся: “Дзе гуляла, дак гуляла… німа”. А я бабі раскажу… “Баб, там і там гуляла…”

4.  Вары, мама, вячэру і на маю долю

Варыла, варыла ні мала, ні трошкі,

Німа табе, донька, ні міскі ні ложкі,

І міску пабіла, і ложку згубіла,

Ідзі туда, донька, дзе лета рабіла

Ты думаіш, мамка, што я тут паную,

Прыедзь паглядзі, як я тут гарюю.

Ты думаіш, мамка, што я тут ні плачу,

За горкімі слязамі я свету ні бачу

Успямяні міне, мамка, хоць раз у аўторак,

А я цібе, мамка, на дні разоў сорак

Успаміне міне, мамка, хоць раз у сыботу,

А я цібе, мамка, ідучы на работу.

Успямяні міне, мамка, хоць раз у нядзелю,

А я цібе, мамка, сцілючы пасцелю.

Ты думаіш, мамка, што я тут не плачу,

За горькімі  слізамі я свету ні бачу.

Ты думаіш, мамка, што я тут паную,

Прыедзь паглядзі, як я тут гарюю.

Гэтую песьню ўзгадала разам са сваёй сяброўкай з п. Падкаменне Варачкінай Таццянай Иванаўнай, 1936

5. — Эй ты, Коля-Нікалай,

Прыдзі ка мне пагуляй.

— Я б учора прышоў,

Да штаноў не нашоў.

- Ты бы дзедавы надзеў,

А дзед на печы б пасідзеў.

— Дзед на печы ляжаў,

Крэпка штаны ў руках дзяржаў.

Дзед бы бацьку расказаў,

Бацька б кнуцікам ганяў.

6

“БЕЗ ПАДВОДА ПЕСЬНІ НЕ БЫЛО…”

Разговаривая с Варварой Александровной Грецкой, однажды я понял то, что ей был дан голос, чтобы сохранить песни, и были даны песни,  чтобы сохранить голос.

“Як песьні не пяеш, тады забываіш, яна закрясая”, — говорит она.

[Закрясая — гэта як?]

“Ну, забываіцца ўжо, як іржавая што-нібудзь. Во палож нож, ён у зямле заржавея. Так і ета. Не бярэш,    не пользуешся і забываіш”, — говорит она.

И еще:

“Прападуць песьні етыя. Ня будуць у гарадах “Стрэлы вадзіць”, ня будуць пець, і ўсі яны загібнуць”.[6]

И таким же образом песни помогают сохранить голос. Об этом говорит сама Варвара Александровна:

“У Лідвы быў голас, аж вішчыць — харошы голас! А яна век ня пела. “Я нікалі… — гаворя - Я песен ня знаю”.

Еще более ярко об этом говорит и ее двоюродная сестра Прасковья Сергеевна Кужельная, 1933 г. р.:

“А, можыць, у каго і голас ё, но ён яго не развіў. Нет у яго акціўнасці к песьні. Вот, напрымер, мая дачка… голас очэнь харошы, но яна не пяе. У яе не хватае сілы волі пець”.

[Каб пець, патрэбна сіла волі?]

“А як жа? Еслі сілы волі ні будзя, ты нікалі ні спяеш”.

[Адкуль Варвара песні зная?]

“Варвара зная, у ніё ж, наверна, і баба знала, і матка знала, і прыслухалася, як хоча яна якую песьню навучыцца, дак яна будзя суткамы сядзець, штоб іе навучылі… хто-та перяказываў. Ета і значыць, што душа хоча пець… Ета па жызні шагая з песьнямы, усю жызьню, з красівымы”.

 “Я люблю песьні з падводам… — говорит Варвара Александровна, — и продолжает:

“Я ня знаю, як ціперяшнія, а як калісяшнія не. Ціперяшнія не падводзяць. Тады падводзілі. Красіва пелі. Мы счытаім, што красіва…”

Прежние песни в отличие от современных, по определению носителей традиции,  обязательно были с подводом.

“Без падвода песьні не было. Падвод у любой песьні доўжон быць….” —говорит  Прасковья Сергеевна Кужельная.

Стало интересно, как сами женщины понимают, что такое “з падводам”  и для чего это нужно.[7] И любая ли женщина исполнять песню  “з падводам”. С вопросом об этом я обратился не только к Варваре Александровне, но и к другим женщинам, представляющим культурную традицию Амельного. С ними Варвара Александровна когда-то ходила “па шчодрах”, “гукала вясну”, принимала участие в обряде “Ваджэння і пахавання “Стралы”, пела на свадьбах.  И оказалось, что на подсознательном уровне простые женщины, не отягощенные знаниями по теории фольклора, знают о народной песне практически все: что, зачем, откуда, кто и когда. Более того, в высшей степени точно они определили изначальную природу народной песни как обращения к Божеству.  Причем делают они это не специально, не целенаправлено. Это само собой возникает из того, что они говорят.

Рыштакова Татьяна Дмитриевна, 1927 г. н., подруга, односельчанка:

“Не, не любая. Любая не падвядзе. Толькі каторая падводзя, галасістая, тая падвядзе. А як ня ўмея падводзіць, дак яна не падвядзе ніякую песьню. Голас нада. Штоб вышай… галасістая… угору. Етыя ўжо… голас атлічаіцца вышай… падводзя… звонкі такі”.

“Штоб вышай… угору…” Очень даже существенно. Угору — туда, где Божество, от которого зависит погода, урожай, благополучие.

“Ціперя-ка етаму ня вяряць. Прагноз глядзяць. А тада песьні пелі”, — говорит об этом Варвара Александровна.

В одной из своих прежних публикаций я писал: “Калядныя ў Каляды пяём. Вясной — веснавыя”, а “у кожнай песьні сваё прэдназначэніе, для чаго яна. Патаму шта, када ў Каляды паёш каляднаю песьню, вясной вясне паёш, то як-та ета памагая ў эці празьнікі, а ў другія празьнікі — другія песьні. І ў Каляды нада ўсё дзелаць па абычаю, і ўсё будзя харашо чылавеку і ў здароўі, і ў гаспадарцы”. Вылучанае намі “вясной вясне паёш” — нібыта прамое указаньне на тое, што каляндарныя тэксты заўсёды з’яўляюцца зваротам да пэўнага Боства…”[8]

Даже если мы ограничимся материалом, зафиксированным только от Варвары Грецкой, мы увидим, что в народной традиции существуют представления и о Коляде, и о Весне, и о Посте, и о Масленице как о существах, наделенных антропоморфическими чертами. Они ходят по дворам, одаривают и карают людей и даже вступают между собой в самые разные похожие на лю‐дские отношения. И от всех их, как это видно из текстов песен,человек в той или иной степени зависим.[9] Такое же представление о том, что божество реагирует на песню, сохраняется и в пространстве христианского мировозрения. В этом плане показательно воспоминание Варвары Грецкой о том, как она предложила своей старшей односельчанке исполнить “стрэлавую” песню после Вознесения.

… ужо павыяхалі ўсі… Я прышла: “Прося, давай ішчэ пряпяём!” — “Ці ты адурэла?! Учора што мы з табой закапывалі? “Стрялу” ўдзьвёх прайшлі па Амяльном, пряпелі. А сёдні будзім?..” Я гаварю: “А хто-та чуя? Тут жа людзей німа. Што скундроcім, то і добря”. А яна гаворя: “Сам Гасподзь Бог. Мы будзім пець, а ён скажа: “Во, адурэлі!”.

Такая же зависимость от Божества возникает и в свадебных песнях. Присутсвующая во время одного из наших разговоров с Варварой Александровной Прасковья Сергеевна Кужельная, вспоминая свою собственную свадьбу заметила:

“Дзеўка ўжо выходзя замуж. І дзеўкі, падругі, сабіраяцца і пяюць дзеўкі пасад. Вот, я слоў ня знаю, знаю такія слава: “Некаму стаяць ў канцы стала, прасіць Госпада Бога шчаслівыя долячкі…” І такіх песен, можа, многа. І Алёна наша гаворя на мяне: “Плач! Выплаківай сабе долю!” І Прося Бяляна. Дак яны плачаць, і пяюць і плачаць”.

Вероятно, это тоже — традиция, объяснение которой я нашел в книге Н.П. Колпаковой “Песни и люди”. Во время  одной из экспедиций по Русскому Северу, проходившей в 1970-х гг., от одной из собеседниц автором было записано следующее: “Прежде девушки-подруги невестину долю выкликали. Выйдут девушки рано утром на невестин огород и поют…”[10]

 Отсюда возникает необходимость овладеть всем корпусом текстов культуры, которой принадлежишь:

“Яна даўжна знаць усе песьні. Як ня зная песьню, яна не падвядзе. Каторая падводзя, яна песьні, што пяюць, яна даўжна ўсі песьні тыя знаць”. (Татьяна Дмитриевна Рыштакова, 1927 г. н., подруга, односельчанка).

Варвара Александровна в высшей степени соответствует такому представлению:

“Больш за Варькі ніхто ня зная.  Усё яна зная. Памяць такая. Яна ж вам многа гаворя. Вы ж к ёй прыдзіця, яна гаворя і гаворя. А я вот так не магу. Варька зная ўсі песьні, а я прыду к ёй, яна мне гаворя, я паслухаю. А я ўжо ня знаю, якія мы песьні пелі”. (Алёна Борисовна Кушнерова, 1927 г. р., односельчанка, подруга).

 “Варька багата зная. Яна стары чылавек. Яна і песьні зная, яна і каляды зная.  Я тога ня знаю. Яна станя расказываць. Я гаварю: “Адкуль ты бярэш усе?” ( Нина Яковлевна Гарбузова, 1943 г. р., односельчанка)

Так потому, что за каждым праздником стоит Божество, за каждым Божеством стоит праздник. И совсем запросто:

            “На ўсякаю трясцу ё песьня”.

І еще,  о бабе Алёне:

“…ужо які празьнік, яна ўжо будзя сядзець, ці прядзе, ці тчэ, і ціхонька пряпяе песьню….”

Буквально все исследователи, изучающие календарные песни, выделяют среди их других жанровых черт как основную черту — коллективный характер их исполнения.  Это бесспорно. Но с выводом о том, что эти песни не передают индивидуальных эмоций своих исполнителей, позволю себе не согласиться. В этих песнях у каждого из исполнителей есть свой личный интерес, и это способствует тому, что общее становится личным для каждого. В этом плане показательно то, как Варвара Грецкая описывает “Стрелу”.

“Вот усі… Празнік жа… “Стрялу” водзяць… вот такі закон… парядак такі… на Троіцу ж ні хадзілі: на Троіцу кумілісь. А у “Стрялу” з каждага двара ішлі людзі… хіба ўжо бабы старыя… ні сумеяць, дак кала двара будуць сядзець… баба і дзед ці барышня з кавалерам падыходзяць… ужо за руку… і паздравяць з празнікам… пацалуяць іх… такі парядак… Яны: “Нам німа ўжо сіл…” кала двара сядзяць… А так усі… і маладыя… і плойма!.. Плойма!… Усі бяг'аюць кругом… дзед і баба ў ёр’я надзенуцца… дак хоць цапнуць… такі парядак быў. Ета ня то што, хто хоча ці ня хоча… ці застаўляяць… Усі! Усі!.. Ужо знаяць, што сёння Стряла. А што дзеці… надаядуць! Будуць казаць: “Скора празнік, што будуць “Стрялу” водзяць? — “Скора!” “Дзеці, сёдні “Стрялу” будуць вадзіць. Дак яны не даждуцца. На вуліцы гуляяць, пакуль “Стрялу” будуць весці. Такі закон быў”.

Возникает ощущение, что народная песня явление далеко не стихийное. Она возникает где-то на божественном уровне, возникает как достаточно жесткая структура, которая сама себе выбирает исполнителей, каждому из них отводит свою роль и в дальнейшем воспитывает их. Очевидно, что притягательная  сила  обряда (песни) настолько высоки, что они сами способны организовать вокруг себя, замкнуть на себе самые разные от детского непосредственного до сознательного “традиционного” отношения к себе со стороны людей, уже воспитанных этой культурой. И как режиссер объединяет их в единое массовое действие. Здесь возникает соблазн предположить, что песня являет собой одно из возможных воплощений самого Божества.[11]

То, что изначально календарные песни не имели самостоятельного значения, а сопровождали определенные обрядовые действия, говорили все, кто писал об этих песнях. И это основание, чтобы сказать, что даже отделившись от ритуальных действий, эти песни по сути остаются обрядом, в котором каждому участнику отводятся свои обязанности. Может быть, это прозвучит не достаточно корректно с точки зрения стилистики, но возникло желание обозначить действие исполнителей песни как “участие в песне”. Исполнители песни участвуют в ней как в обряде. Уже само то, как эти женщины раскладывают песни по голосам, позволяет увидеть в ней идеальную форму существования коллектива, все члены которого объединены общим делом, общими стремлениями, общими заботами. Каждый из членов этого коллектива наделен от природы своим даром, то есть голосом, но не для отдельного для каждого своего, а для общего дела, исполнить которое можно только путем соединения усилий людей, наделенных самыми разными способностями.

“Пелі… хто якую задумаю: “Давайця тую спаём!” — “Давайця!” І начынаяць… хто падцягівая… хто басуяць… адзін жа падводзя… а ўсі ўжо басуяць”. (Варечкина Татьяна Ивановна, 1936 г. р., подруга)

Совершенно роскошно определяет отношение исполнителей календарной песни Н.П. Колпакова, использовав такое определение, как “артельность”[12], которое  полностью соответствует  определению “талакі” как работы, которая исполняется всеми членамиколлектива, например, сев, жатва, прокладывание дороги, строительные работы и др. Талака всегда была высшей формой общего дела.

“Талака… ета калісь нанімалі… называіцца: ідуць памагаць людзям бесплатна… і ты ідзеш, і я… і ўсі… сабіраяцца талакой… як ні малочаная  ў чылавека… ці захварэў… бяссільныя такія людзі… сабіраяцца і ты, і я, і ўсі… ідуць памагуць яму… мужчыны адно дзелаюць, бабы другоя… Прося чылавек: “Хадзіця памажыця!” Ішлі людзі харошыя… ня то шта п’яніцы… ідуць іздзелаяць яму…  яны ўжо абед які іздзялаяць… называіцца талака. Ці памалаціць… што-нібудь гуртавоя нада… да ета талака завецца. У нас адзін дзядзька ляжаў хворы… людзі самы ім сказалі… матка наша гаворя: “Моця, мы пойдыма, скажым людзям… на талаку пойдуць…” Сказалі: “Талаку нада іздзелаць”. Сабралісь пашлі… іздзелалі…“ (Варвара Александровна Грецкая).

Народная песня — высшая форма понимания друг друга:

“Нада ж і ў кампаніі, штоб падышоў голас, і панімаў, што ты пяеш, я ня то шта ліш бы”. (Кужельная Прасковья Сергеевна)

Песня находит место всем, кто хочет в ней участвовать:

“Высокі голас. Падводзіла песьню. Басам пяюць. А галасістая падводзіць”.(Прасковья Сергеевна Кужельная)

“Я нікалі не заводзіла песьню. Я песень і не знала добра. А каторыя знала, дак я нікалі не заводзіла сама первая. Завядуць, тады і я ўслед пяю. А сама не заводзіла”. (Рыштакова Татьяна Дмитриевна)

Песня, втягивая в себя большое количество людей, дает возможность никому не ощущать себя слабым, неумелым, ненужным:

“Песьні красівыя былі… падцягіваяць лёгінька… а басы… лёгка падцягаваць…”  

Песня (обряд) как божество изымает людей из их обыденного, бытового пространства, помещает в пространство сакральное, ритуальное, где они меняются. Оно начинают любить один одного, как любят песню,  любоваться друг другом, как любуются песней, не смотря на самые неприязненые отношения, которые существуют между ними в обычной жизни.

Як “Стряла” ідзець, перва ідуць з Абіссініі чэлавек сорак ці большы. А патом ідуць із Вераб’ёўшчыны. А тады яны сыходзяцца і ідуць з Пажарнай вулачкі чэлавек дваццаць пяць, там двароў сорак было. Ужэ стрэчаюцца тут  — на етым кругу. Тры кампаніі ішло: папрямой — дзве, і ад нас а Пажарнай вуліцы, з Поплава. На Абіссініі — глаўны пявец была Ягіння Зелянцова і яе сястра Соня, а адсюль ішлі, дзе жыла Раманоўская, Аксіння Марячкіна, Анюта Сафонава. Адсюль (з Поплава) ішлі Наталка Пракапцова, Маруся Пракоф’ева. Эта самыя глаўныя. А тут жа, можа, і сто чэлавек, і двесці бяжыць услед. А Маня Раманоўская ўсё ўрэмя перядзівалась у мужчыну. Но красіва дзелала! (Прасковья Сергеевна Кужельная)

Высшая форма проявления своих возможностей, способностей, таланта, может быть, даже величия в общем деле — дать возможность не почувствовать своих недостатков самому неумелому и неспособному, а даже наоборот, дать ему возможность себя почувствовать равным тебе:

“Ну, куды папала. Куды яна задумая, будзя весць. Яна ня ладзіла, і пад гармонь ня знала. Параска яе звалі. Мы з Кацяй Барысавай скрозь зачыналі танец, калена зналі ўжо якія іграіць, а яна гаворя: “Я ня разбіраю. Пець я не…” Пець ці пад “Страданія” будзя пець, ці пад “Серпіянку” і абы як… і вядзе не пад калена. Калісь наш Ягор гаворя вот для смеха: “Выдзі! Я люблю, як ты пяеш”. Будзя іграць. Яна: “Ой, Ягорка, я ж ня ладжу”. — “Я табе буду ладзіць”. І вот, захоча іграць, і будзя пад яе падладжываць. Пад яе… як яна… “Во, Параска, во! Ідзі сюда! Во спела харашо”. Дак яна тады ў мяне: “Ці ён смяецца,  ці праўду гаворя?” Я гаварю: “Харашо пела”.

Обратившись за консультацией к специалистам по народному вокалу, я получил из их уст подтверждение тому, к чему пришел сам, анализируя высказывания непосредственно исполнительниц народных песен:

Наталья Васильевна Кисель, директор Дома культуры д. Золотой Рог Ветковского района: “На два голаса…  втарой паёт, а первы падхватывает, і ідёт уже выше, паднімает…” (туда, где Божество — Г.Л.).

Надежда Ивановна Сахарук, директор Методического центра Отдела Культуры Ветковского райисполкома: “Он один может всех поднять, если высокий голос, если у него все данные есть, пускай те поют хоть вторым, хоть третьим голосом”.

“Подхватывает, паднимает…”  и “…хоть вторым, хоть третьим голосом…”  — очень существенно: “подводящий” доносит до Божества коллективное, общественное, идущее     из самых низов, чуть слышное, незаметное. В песне участвуют люди, объединенные единой целью.

Ее умение подхватить песню проявляется и в том, что ей достаточно было услышать со стороны ее двоюродной сестры, которая иногда присутсвовала при наших разговорах, или с моей сотороны по записям, сделанным мной от кого-нибудь из других ее односельчанок, всего одну строку песни, которая просто затерялась в глубинах ее памяти, чтобы песня возникла в ее исполнении во всей своей красе.

Татьяна Чушева, директор Дома культуры д. Хальч Ветковского района:  “Если у него высокий голос, он один может всех поднять. Если у него данные есть, он поднимет без вопросов. Пускай те поют хоть вторым, хоть третьим…

“Если у него высокий голос, он один может всех поднять. Также очень существенно. Все в одинаковой степени принадлежат этой культуре. Но среди всех есть те, кому свыше, от природы дан дар, который можно определить, как дар предстоятельства перед тем, кто должен услышать всех.

Одновременно этот голос несет, исполняет, и объединящую роль. Без него могоголосица превратилась бы в бесформенную массу, разноголосицу, гомон:

“Я не хвалюся… маі таварышкі… і песьні… будзім увечары сядзець: “Варька, зачынай!” Ета якую я зачану. Гаварю: “Ну, якую?” — “А сама выдумай!” І я пяю. А яны усьлед будуць пець. А каторыя не пяюць. У нас адна дзеўка, дак яна вяла куды папала. І ў вірь, і ў пірь, і ў ростані.

[Як гэта: І ў вірь, і ў пірь, і ў ростані]

Ну, куды папала. Куды яна задумая, будзя весьць”.

Даже если исполнители песни до конца не осознают природу песни, природа песни такова, что она сама знает об этом:

“Песьня сама падбярэ голас…”

“Песьня даўжна быць красівая па слажэнію. Я не знаю, як аб’ясьніць. Проста пяеш яе — і красіва. Яе ўжо ніяк не сьпяеш, ужо другім мацівам нельзя, таму шта яна не падойдзя”.

Таким же образом по отношению к песням ведет себя голос:

[Старынныя песьні “з падводам”. А цяперяшнія песьні з падводам пець можна ці не?]

“Дак яны ж не выходзяць”.

[А чаму?]

“Я ня знаю. Вот на сцэні пяюць, не падводзяць”.

[Што ў саўрыменных песьнях ня тое, што іх ня можна “з падводам”?]

“Дак яны ж… адны словы па пяць раз гаворяць. Ну, няльзя іх падводзіць. Нашы песьні  дак можна…”

А это о том что, в старых песнях каждое слово основательное, несущее свою нагрузку, имеющее свой смысл, не повторяющееся и не докучающее Божеству.

Варваре Александровне Грецкой был дан дар и дано предназначение сохранить культуру своей деревни в условиях тотального на нее наступления со стороны массовой культуры и официальной идеологии, не принимавшей ее, не дать ей рассеяться по городам и весям всей Беларуси, где ныне живут ее бывшие односельчане после аварии на ЧАЭС, которая произошла  в 1986 году:

И эту роль она выполнила полностью.


 [1] Фольклорно-этнографический репертуар  личности: Варвара Александровна Грецкая (I. Записи 2005 — 2010 гг.)Palаeoslavica,vol. XVIII,№2. Cambridg,, Mass. 2010. C.222 — 276. Фольклорно-этнографический репертуар  личности: Варвара Александровна Грецкая (IІ. Записи 2005 — 2011 гг.)Palаeoslavica. XІХ,№1Cambridg,, Mass,2011. С.181 — 225.

[2] За этот периодотдельные тексты из зафиксированного от Варвары Александровны Грецкой были использованы мною в следующих публикациях:

1. Лапацін, Г.І.,  “Свяча” як боства, якое памірае і [Тэкст] / Г.І.  Лапацін // “Скарына і наш час”, VМіжнарадная навуковая канф. (2011, Гомель), Міжнародная навуковая канфэрэнцыя “Скарына і наш час”, 14 &‐ 15 кастрычніка 2011 г. [Маіэрыялы] / рэдкал.: А.А. Станкевіч (гал. рэд.) [і інш.]; М-ва адукацыі РБ, Гомельскі дзярж ун-т. імя Ф. Скарыны. — Гомель: ГДУ імя Ф.Скарыны, 2011. — 302 с. 216 — 227.

2. Лапацін, Г.І., Божая адзёжка”. Аб уплыве кананічных тэкстаў на народнае хрысціянства на прыкладзе абраду Свяча [Тэкст] / Г.І.  Лапацін //Аўтэнтычны фальклор: праблемы захавання, вывучэння, успрымання: зборнік навуковых прац удзельнікаў Vміжнароднай канферэнцыі (Мінск. 29-30 красавіка — 1 мая 2011 г.) БДУ КМ; рэдкал: Мажэйка М.А. (адказ. рэд.) [і інш.] — Мінск: БДУ КМ, 2011, 268 с. С. 93-97.

3. Лапацін Генадзь “Я прэдана песьне…” /[Тэкст] / Генадзь Лапацін // Верасень, 2011, № 1.  — С. 193 —201.

4. Лопатин, Г. И. Легенды о кошачьей і собачьей доле [Текст] / Г. И. Лопатин //  Живая старина. 2010. № 4. С. 38-40.

5. . Лопатин, Г. И. Песни, обычам и верования белорусской деревни Старое Закружье [Текст] / Г. И. Лопатин //  Живая старина. 2011. № 4. С. 44 — 46..

6.  ЛапацІн Генадзь “Дзеці — гэта анёлы…”,  Алеся — 2010, 6, С. 19.

[3]. Жыгала см  Palаeoslavica. Cambridge. XVIII / №2. (2010) рр. 264-265

[4]Грэцкі Сяргей Васіллевіч, 1950 г. р.,сын: “Умірая, хароняць… мужчына… жэншчына… разніцы нету… Пахаранілі, пасцель ету ўбіраяць. На следушчы дзень памояць… ваду ету… штоб людзі не хадзілі… ні на праезжаю часць… ні на вуліцу… а так у вугал куды ізліў. А пасцель ету ўжо гладзяць… штоб была пакойніку… пакойнік, штоб ён  там чысты быў, і ў чыстым хадзіў.

[5] По рассказу В.А. Грецкой

[6] В 1993 году я был свидетелем того, как четыре женщины из д. Бартоломеевка (отселена в связи с последствиями аварии на ЧАЭС попытались провести обряд “пахавання вясны” (более подробно см сноску 6 данной публикации). Что из этого получилось красноречиво сведетельствует воспоминание одной из участниц этих событий: “Мы, бывала, вясну хавалі, бутрамееўцы. Мы і тут хадзілі, хавалі. Сталі веткаўцы на нас усяк гаварыць, дак мы болей не пашлі хаваць вясну”. (От переселенки из д. Бартоломеевка Ветковского р. Гомельской области Гапеевой Нальи Трофимовны, 1930 г. р. зап. Лапацiн Г.I. в 2008 г.)

[7]“Падводка, падгалосак: верхні голас, які кантрапунктуе ў народным шматгалоссі асноўнаму напеву ніжняга голасу, што вядзе ўвесь хор (“басуе”). Выконваецца адным найбольш умелым спеваком (што можа падняць песню. (Беларускі фалклор: Знцыклапедыя: У 2 т.: Лабараторыя традыцыйнага мастацтва — “Яшчур”/Рэдкал.: Г.П. Пашкоў і інш. — Мінск: БелЭн., — 2006. — 271 с. С. 832.

[8]Лапацін, Г.І. “У нас песьні праз мяжу не ідуць…” Аб культуры выканання абрадавых тэкстаў. [Тэкст] / Г. І. Лапацін // Палевая фалькларыстыка і этналогія. Даследаванне лакальных культур Беларусі. Уклад. І.Ю. Смірновай. — Мінск: БДУКіМ. — 2008. —С. 143 —149.

[9]Каляда-калядзіца, добрая маладзіца,

А мы цябе год дажыдалі…

А мы Каляды святыя прагулялі,

І святыя маслінкі мы даждалі,

Масліная шчасліная,

Працягніся да Вялікадня…

Полностью тексты приводятся в публикации Фольклорно-этнографический репертуар  личности: Варвара Александровна Грецкая (I. Записи 2005 — 2010 гг.)Palаeoslavica. Cambridge. XVIII / №2. (2010) рр.222 — 276.

[10] Колпакова, Н.П. Песни и люди [Текст] /Н.П. Колпакова // Ленинград: Наука — 1977. — С. 30. — 136 с.

[11] Данные ассоциации, возникли из того, что в некоторых ветковских деревнях, а именно: Беседь, Федоровка, Новиловка, Бартоломеевка на Ушэсце (Вознесение) “хаваюць” не “Стралу”, а “Вясну”, воплощённую в “ляльку”, изготовленнуюиз лоскутков ткани.  “На Ушэсце ляльку рабілі з трапачак. Дзелаем гробік з каробкі з-пад пячэння. Туды падушачку, адзяяльца, пакрывальца – з гардзін. Нясем у жыта, хаваем. Крыжык ставім. Галосім. Калі вясна была халодная: “ Ты была халодная. Мы не нагуляліся, не нагрэліся. Больш такая не прыходзь!” Калі была цёплая: “ Ты сёлета была цёплая. Мы і босыя нахадзіліся і голыя. І на той год такая будзь!” (От жительницыцы д. Бартоломеевка Етипнёвой Матрёны Титовны, 1919 г. р., зап. Лапацiн Г.I. в 1990 г. Т. 17. Л. 7).

В 1985г. в ветковских деревнях работал белорусский исследователь В.Д. Литвинко, который записал следующий текст, сопровождающий “пахаванне лялькі”:

Песенька мая харошая,

Захаваю цябе к налецейку,

К налецейку, к ушэсцейку…

(Ліцвінка Васіль, “Песенка мая харошая, захаваю цябе…” [Текст] /Ліцвінка Васіль //Мастацтва Беларусі. № 5. С. 69. С. 67-69.

В 1981 г. ленинградскими исследователями Ю.И. Марченко и  В.Е. Гусевым данный текст, определяемый ими как “галашенье”, был зафиксирован в двух вариантах:

“Песенькая (?) мая маленькая,//Схаваю цябе к налецейку…” и “Лялечка мая милая, //Да схавала я цябе к Ушэсцейку, // К Ушэсцейку, к налецейку…” (Гусев, В.Е. Вождение “стрелы” (“сулы”) в Восточном Полесье [Текст] /В.Е. Гусев//Славянский и балканский фольклор. Духовная культура на общеславянском фоне. Ответ. ред. Н.И. Толстой.  // Москва. Наука — 1986. С. 63 — 76. Приведя в первом варианте “песенька” со знаком вопроса, исследователь делает предположение, что “песенька” есть искаженное “лесенка”, т. е. обрядовое печенье, которое раньше кидали в землю во время обхода озимых на Вознесение (“Ушэсце”). Но сопоставление вариантов песни с атрибутикой обряда и с тем,  как говорят в наших деревнях, что “пасля Ушэсцявясны не пяюць”, позволяет предположить, что весенняя песня представляет собой одно из возможных воплощений весеннего Божества.

[12]Колпакова, Н.П. Русская народная бытовая песня [Текст] /Н.П. Колпакова // Москва-Ленинград: Издательство Академии Наук СССР. — 1962. — С. 135. — 284 с.

Геннадий Исаакович Лопатин,
ведущий научный сотрудник Ветковского музея
народного творчества им. Ф. Г. Шклярова

Опубликовано: Palаeoslavica, Vol.XХ, №1 Cambridg, Mass, 2012. Pp.207 — 243.

См. также Фольклорно-этнографический репертуар личности: Варвара Александровна Грецкая (І. Записи 2005 — 2010 гг.)Фольклорно-этнографический репертуар личности: Варвара Александровна Грецкая (IІ. Записи 2005 — 2011 гг.).



Паглядзіце нашу фотагалерэю