Апублікавана ў часопісе «Беларускі музей».
Кастрычнік, 2019

Галіна Рыгораўна Нячаева,
намеснік дырэктара Веткаўскага музея стараабрадніцтва
і беларускіх традыцый імя Ф.Р. Шклярава


Выява Багародзіцы з палымяным пунсовым абліччам, у чырвоным мафорыі лічыцца адной з таямніц веткаўскай іканаграфіі. Некалі была выказана думка аб «ажыўленні стараабрад­цамі маці». Потым — аб вальнадумстве і нават недазво­ленай адвольнасці небывалага жывапіснага рашэння. Цяпер, калі адносіны да мастацкай актыўнасці старавераў і іх спадчыны зноў робяцца больш асэнсаванымі, меркаванне пра старажытнасць паходжання вобраза вяртаецца. Аднак стараабрадчым мастакам зноў ад­водзіцца пасіўная роля недасканалага капіявання. Дзе, як не «на Ветцы», паставіць пытанне аб жывым напаўненні вобраза Марыі з вогненным лікам? Нездарма гэтае духоўнае полымя прысутнічае і ў лёсе цэнтра стараабрадніцтва: двойчы ў XVIII ст. Ветку выпальвалі ўшчэнт за вальнадумства і актыўнасць… Выстава, прысвечаная «Агнявіднай» і падрыхта­ваная Веткаўскім музеем, абяцае быць яскравай з’явай. Для разумення вобраза яна сабрала яркія, сапраўды «палымяныя» помнікі (толькі арыгінальных твораў — да 20). Экспазіцыя пра­цуе ў філіяле нашага музея ў Гомелі да кастрычніка.


Шмат гадоў Веткаўскі музей даследаваў сюжэт «Агнявіднай». Мы мелі магчымасць разглядаць іканаграфію ў кантэксце магутнай веткаўскай культуры былога стараабрадчага цэнтра, які квітнеў на беларускіх землях Вялікага Княства Літоўскага і дасягнуў вяршыні развіцця ў XVIII ст. Так, вобраз Марыі з палаючым тварам — толькі частка мясцовых твораў з вогненнаю семантыкай: «Сафія Прамудрасць Божая», «Спас Добрае маўчанне», «Архангел Міхаіл-ваявода» ды іншыя «бясплотныя сілы», сімвалы Евангелістаў… Усе яны бываюць з вогненнымі лікамі. «Сабор архангела Міхаіла», «Страшны суд», «Неапалімая Купіна», «Успенне», «Вогненнае ўзыходжанне Іллі-прарока» напоўнены вобразамі агню. «Спас Нерукатворны» на чырвоным фоне абруса, «Божая Маці Аўсяпетая» ў пунсовым мафорыі з залатымі аблокамі… Гэта сведчыць аб цэласнай іканаграфічнай праграме на Ветцы. Апошні датаваны помнік веткаўскай школы — ікона 1929 г. работы Рыгора Рагаткіна «Іаан Багаслоў у маўчанні». І гэты позні помнік мае дачыненне да «агнявіднай» тэмы: у апостала на плячы сядзіць анёл «Сафія Прамудрасць» (часам ён мае пунсовае палымянае аблічча).

Палымяныя Марыі

У зборы нашага музея — больш за дзясятак ікон «Вогнегаловай» (яшчэ адна народная назва «Агнявіднай»). У экспедыцыйных запісах — дзясяткі фіксацый легенд, запісаных ад жыхароў стараабрадчых слабод да іх адсялення ў 1987-1991 гг. З цягам часу да нашых уласных матэрыялаў далучыліся літаратурныя звесткі па «вогненных Марыях» у заходніх і паўднёвых славянскіх народаў. Сумесная праца з Гомельскім музеем таксама вызначыла цудоўныя ўзоры гэтай веткаўскай іканаграфіі. Кодавае слова «Агнявідная» прагучала ў навуковых працах і апісаннях музейных калекцый маскоўскіх, бранскіх, адэскіх, вінніцкіх, кіеўскіх, уральскіх-неўянскіх, новасібірскіх даследчыкаў. Гэты сюжэт ёсць і ў Румыніі, у стараабрадцаў, якія памятаюць аб тым, што яны з Веткі. Малдова нават выпусціла паштовую марку як адзнаку незвычайнай іканаграфіі на яе землях. На Далёкім Усходзе, куды шляхі веткаўцаў таксама вялі, паблізу ад Уладзівастока, ёсць скіт у гонар гэтага абраза.

Звернемся да семантычнай структуры вобраза, даступнай у нашым рэгіёне, па звестках жывой культуры шанавання іконы і ў шырокай парадыгме варыянтаў жывапісу. У чым варыянты лаканічнага аплечнага вобраза Марыі з вогненным лікам? Напрыклад, у разнастайных прыёмах пластыкі. У розных адценнях псіхалагізму вобраза, бо ў кожным — «увасобленая малітва» і ўяўленні аб зменлівым абліччы ідэала. У розных тэхніках выканання і аздаблення абраза: у разьбе па дрэве, ляпным ляўкасе, у гравіроўцы па ляўкасе, у жывапісе, шыцці, чаканцы. Альбо ў статыстыцы імён святых, якія змяшчаліся на палях ікон «Агнявіднай», — яны склалі цэлую парадыгму гаючых і, як бы сказалі цяпер, псіхааналітычных функцый уласна самой палымянай Багародзіцы. Неабыякавымі аказаліся да «Агнявіднай» адбор і спалучэнні розных сюжэтаў у так званых «шматчасткавых» іконах. Матэрыялы сведчаць аб веткаўскім «інфармацыйным пульсары». Але калі ён фармаваўся і быў найбольш актыўны? Ад заснавання Веткі ў 1682 г. тут ствараўся духоўны цэнтр і назапашваўся іконаграфічны «банк дадзеных», шукаліся шляхі новага мастацкага ўвасаблення былых непарушных ісцін. Тут іконнае мысленне з яго зваротнай перспектывай сустракалася з прасторавым пачуццём барочнага і ракайльнага «кругагляду». Тут багаслоўскі вобраз пагружаўся ў канцэнтрат традыцыйнага народнага светаадчування…

Падчас барацьбы з іконашанаваннем гэты абраз, які хавалі за люстэркам, кінуў у агонь імператар-іканаборац Феафіл. Ікона не згарэла, а толькі спяклася, ад чаго лік Божае Маці зрабіўся чырвоным, вогнепадобным. Менавіта гэты абраз быў вядомы стараабраднікам як «высакагрэчаскі» ўзор, вобраз і міфалагема для вогненнай Маці Божай.

Акафіст Новага часу

Пачатак XVIII ст. Рукапіс «Солнце пресветлое» (1715-1716) прысвечаны абароне іконашанавання. Новы час паставіў пытанне іканаборства нанава: пратэстантызм адмовіўся ад іконы, жывапіснага ўвасаблення Бога наогул; артадаксальны свет абараняў з’яву, але і сам пераходзіў да «жывападобнай» выявы святых, да рэлігійнага жывапісу. Стараабраднікі веткаўскага толку ведалі цуд традыцыйнага іканапісу і стараліся з’яднаць стылістыку Канона і рыторыку стыляў Новага часу — барока, нават ракако, якія панавалі і ў ВКЛ. У гэтых абставінах і сама візантыйская легенда аб вогнеаблічнай Багародзіцы «Кафрэпціс» набірала новай моцы. Значыць, аб ёй ведалі.

Рукапіс «Сонца» стварае вартаўнік Маскоўскага крамля Сімяон Махавікоў, пісьменнік і тайны стараабраднік. Тэкст суправаджаюць 87 гравюр. Яны збольшага належаць маскоўскаму «грыйдару» Рыгору Цепчагорскаму.

Цяпер аб месцы знаходкі і яе культурным кантэксце. Упершыню рукапіс знаходзіць маскоўская экспедыцыя МДУ ў пачатку 1970-х, праз 250 гадоў пасля стварэння зборніка. Гэта адбываецца на стараабрадчым Старадуб’і ў Клінцах (зараз памежны з Веткаўскім раён Бранскай вобласці). Старадуб’е павязанае з веткаўцамі гісторыяй агульнай Веткаўскай царквы, духоўнымі, мастацкімі, прамысловымі, купецкімі, шлюбнымі і міграцыйнымі сувязямі і рухамі. Гэты «стараабрадчы Іерусалім», у якім лік манахаў і паслушнікаў ішоў на тысячы чалавек, быў адзіны ў разгляданы час «ува ўсім праваслаўным свеце».

Рысы і рыскі

У рукапісе Махавікова няма жывапіснай выявы «Агнявіднай», а нават калі і ёсць іканаграфічныя схемы іншых ікон, дык яны не малюнкі ў фарбах, а лінейныя, гравюрныя, чорна-белыя, графічныя рысы і рыскі. І для іканапісцаў узнік нанава архетыпічны прэцэдэнт іконатварэння: гравюры — быццам тыя ж лінейныя прорысы, што здымаліся з абразоў сотнямі гадоў. Жывапісная структура ўзораў у гравюры скасаваная. Увасобіць жывапіс трэба і магчыма ў іканапіснай манеры. І далейшае развіццё іканаграфіі «Агнявіднай» на Ветцы вызваліла моцны патэнцыял творчай энергіі палымянага жывапісу. Да таго ж так праявілася і багацце індывідуальных почыркаў мастакоў.

Наступная дата, калі з’яўляецца назва «Агнявідная», — 1815 г. Гэта ўжо друкаванае выданне Пачаеўскай Лаўры — «Святцы». Пачаеўская Лаўра на той час — уніяцкі манастыр. І Святцы заказваюць стараабраднікі (стараабрадніцкія заказы ўніяцкім друкарням — асобная гісторыя). Верагодна, заказчыкі — кола духоўных лідараў Пакроўскага манастыра (у 1764 г. быў перавезены з Веткі ў Старадуб’е, з 1765-га — найбуйнейшы цэнтр стараабрадніцтва) і Клінцоўскай друкарні.

Грамнічны след

Некаторыя даследчыкі лічаць, што іканаграфія Божай Маці Агнявіднай звязаная са святам Стрэчання. Польскае і беларускае Свята Грамніц, антынавальнічая моц грамнічных свечак, вобраз «Вогненнай Марыі»… Развіццё веткаўскага іканапісу ў ВКЛ робіць гэтую лінію рэзанансу вобраза слушнай. Тым больш што ёсць і твор каталіцкага характару аздаблення. Па датах праваслаўнага календара, 10 лютага (23 н.ст.) — якраз дзень аддання свята Стрэчання. Трэба адзначыць, што «Вогненная Марыя» і «Вогненная Марына-Марыя» як каляндарныя і міфалагізаваныя вобразы (але без выразнай іканаграфіі) вядомыя і польскай народнай культуры, і паўднёвым славянам. У балгараў і сербаў Во- гненная Марыя лічылася сястрой Іллі-прарока. Дарэчы, аб архетыпічнасці традыцыйнай памяці. Міфалагема «сям’і Грамоўніка» сягае ў глыбіні часоў Асноўнага Міфа. Да таго ж міфалагічнага часу ўзыходзіць і міфалагема «багародскай травы» — чабору. Згодна з паданнямі, яна магла не толькі вылечыць чалавека ад ліхаманкі і запалення, але і ажывіць. Пах чабору ўздымаўся над хвярнымі вогнішчамі, а ў абрадах і каляндарных святах багародская трава дайшла да XXI ст.

Архетып вобраза

У Веткаўскім музеі (на падставе аналізу васьмідзесяці абразоў з розных крыніц) зрабілі звод святых, якія змяшчаюцца побач з асноўным «Агнявідным» вобразам. Як на палях ікон, так і ў ліку прадстаячых, па акафістным чыне. Нагадаем, што на палях ікон у традыцыі Веткі святыя абіраюцца альбо патранальныя, тэзаіменітыя сям’і заказчыка, альбо прафесійныя і гаспадарчыя апекуны, альбо святыя-«цалебнікі». У замоўных тэкстах дзеўкі-ліхаманкі маюць імёны і пазначэнні хвароб, якія прыносяць. Сярод іх — Агнявіца, Агнея.

Разам са св. Сісініем у замовах звычайна дзейнічаюць архангелы Міхаіл і апакрыфічны Сіхаіл. Апошняга на веткаўскіх іконах «Агнявіднай» мы пакуль не знайшлі. Тут разам з Міхаілам найчасцей Рафаіл (4 ужыв.) і анёл-«храніцель» (13 ужыв.). Сярод іх функцый, паводле літаратурных доследаў, таксама і барацьба з ліхаманкамі. Абарона дзіцяці ад злых духаў мае дахрысціянскую гісторыю. Таму зразумелыя і такія святыя персанажы, якіх сустракаем на іншых «Агнявідных». Іх функцыі пазначаны і ў іконах-«цэлебніках», і ў жывой культуры Веткі. Напрыклад, Кірык і Уліта (экспед. запісы: «бывают же духи, домовые чужие — так прогоняют»). Ніфант: «О прогнании лукавых духов от человеков и скотов». Кіпрыян: «О охранении от злаго очарования». Старажытнарускі персанаж Мікіта-бесагон: «Об избавлении младенцев от родимца». У рэчышчы той жа традыцыі — «збавенне ад раптоўнай смерці», вельмі важнае для выпадкаў захворвання ў дарозе, альбо, у той жа архаічнай традыцыі, для захавання жыцця немаўля і маці: Харлампій, Паісій, Варвара — 10, 5, 4 ужыванняў, што маркіруе невыпадковасць выбару.

Ад чаго ж яшчэ згарае чалавек? Грэх п’янства — і на палях «Агнявідных» узнікае Ваніфанцій (3).

«Блудная страсць» распаляе душу і плоць — ад гэтага зберагаюць Еўдакія і Фамаіда (8 і 6).

Побач з «Агнявіднай» часта ставілі «Неапалімую Купіну»: абедзве — з вобразамі агню, абедзве — у акафісце Благавешчанню, абедзве — «ад пажару».

P.S. Дзень свята нашай іконы — 23 лютага па новым стылі. І падобна да Іллі, вогненнага патрона ВДВ, яе палымяны абраз абралі салдаты. Тым больш што агню ў нашым XXI ст. хапае…


1. ВМСБТ. Ікона 1-й паловы XIX ст. з 6 святымі на палях. У чаканным акладзе 1844 г. пецярбургскага майстра.
2. ВМСБТ. Ікона канца XVIII — пачатку XIX ст. у акладзе (рызе), шытым бісерам. Шытво ў веткаўскім стылі.
3. ВМСБТ. Двухрадная ікона ў бісернай рызе веткаўскага стылю шыцця мяжы XVIII-XIX стст. Святыя Марой і Васілій Новы прадстаяць іконе Божай Маці Агнявіднай. У ніжнім раду 7 святых. Сярод іх Фаціння.
4. ВМСБТ. Разьбяная ікона XVIII ст. з в. Тарасаўка. Наўгародскія традыцыі Веткі.
5. Ікона XVIII ст. Месцазнаходжанне — Рэспубліка Комі.
6. Ікона мяжы XVIII-XIX стст. Аўкцыён.
7. ВМСБТ. Ікона XVIII ст. Ветка. Традыцыі царскіх майстроў. Да рэстаўрацыі.
8. Багародзіца з прамяністым німбам. Міграцыі і сувязі Веткі. Стаўропальскі край. Есентукі.
9. ВМСБТ Фрагмент іконы «Неувядаемый цвет».
10. ВМСБТ. Ікона канца XVIII — пачатку XIX ст. у акладзе (рызе), шытым бісерам. Шытво ў веткаўскім стылі. Без аклада.
11. Ікона мяжы XVIII-XIX стст. Ветка, ул. збор. Прамяністы німб, чаканка па залачоным ляўкасе, раслінный арнамент. Палеаграфічныя прыкметы XVIII ст.
12. Ікона ў вянцы каталіцкага тыпу. Мяжа XVIII-XIX стст. Аўкцыён.
13. ВМСБТ. Прорыс іконы «Агнявідная». XIX ст.
14. Карта ўдзелу веткаўчан у міграцыях стараабрадніцтва. Шляхі распаўсюджвання вобраза «Агнявіднай».
15. ВМСБТ. Ікона-цалебнік сярэдзіны XIX ст. «Неўвядальная кветка прасвятой Багародзіцы» ў 12 клеймах абраных вобразаў. Сярод сюжэтаў — «Агнявідная». Паўночныя сувязі Веткі з Выгам.

bezh-CNenfrderues
  Яндекс.Метрика